Hauserat insolitos promissae virginis ignes Augustus primoque rudis flagraverat aestu; nec novus unde calor nec quid suspiria vellent, noverat incipiens et adhuc ignarus amandi. non illi venator equus, non spicula curae, non iaculum torquere libet; mens omnis aberrat in vulnus, quod fixit Amor, quam saepe medullis erupit gemitus! quotiens incanduit ore confessus secreta rubor nomenque beatum iniussae scripsere manus! iam munera nuptae praeparat et pulchros Mariae sed luce minores eligit ornatus, quidquid venerabilis olim Livia divorumque nurus gessere superbae. incusat spes aegra moras longique videntur stare dies segnemque rotam non flectere Phoebe. Scyria sic tenerum virgo flammabat Achillem fraudis adhuc expers bellatricesque docebat ducere fila manus et, mox quos horruit Ide, Thessalicos roseo nectebat pollice crines. Haec etiam queritur secum: “quonam usque verendus cunctatur mea vota socer? quid iungere differt, quam pepigit, castasque preces implere recusat? non ego luxuriem regum moremque secutus quaesivi vultum tabulis 1 ut nuntia formae lena per innumeros iret pictura penates, nec variis dubium thalamis lecturus 2 amorem ardua commisi falsae conubia cerae. non rapio praeceps alienae foedera taedae, sed quae sponsa mihi pridem patrisque relicta mandatis uno materni sanguinis ortu communem partitur avum. fastidia supplex deposui gessique procum; de limine sacro oratum misi proceres, qui proxima nobis iura tenent. fateor, Stilicho, non parva poposci, sed certe mereor princeps, hoc principe natus qui sibi te generum fraterna prole revinxit, cui Mariam debes. faenus mihi solve paternum, redde suos aulae. mater fortasse rogari mollior. o patrui germen, cui nominis heres successi, sublime decus torrentis Hiberi, stirpe soror, pietate parens, tibi creditus infans inque tuo crevi gremio, partuque remote tu potius Flaccilla mihi. quid dividis ergo pignora? quid iuveni natam non reddis alumno? optatusne dies aderit? dabiturne iugalis nox umquam?” Tali solatur vulnera questu. risit Amor placidaeque volat trans aequora matri nuntius et totas iactantior explicat alas. Mons latus Ionium Cypri praeruptus obumbrat, invius humano gressu, Phariumque cubile Proteos et septem despectat cornua Nili. hunc neque candentes audent vestire pruinae, hunc venti pulsare timent, hunc laedere nimbi, luxuriae Venerique vacat. pars acrior anni exulat; aeterni patet indulgentia veris. in campum se fundit apex; hunc aurea saepes circuit et fulvo defendit prata metallo. Mulciber, ut perhibent, his oscula coniugis emit moenibus et tales uxorius obtulit arces. intus rura micant, manibus quae subdita nullis perpetuum florent, Zephyro contenta colono, umbrosumque nemus, quo non admittitur ales, ni probet ante suos diva sub iudice cantus; quae placuit, fruitur ramis; quae victa, recedit. vivunt in Venerem frondes omnisque vicissim felix arbor amat; nutant ad mutua palmae foedera, populeo suspirat populus ictu et platani platanis alnoque adsibilat alnus. Labuntur gemini fontes, hic dulcis, amarus alter, et infusis corrumpunt mella venenis, unde Cupidineas armari fama sagittas. mille pharetrati ludunt in margine fratres, ore pares, aevo similes, gens mollis Amorum. hos Nymphae pariunt, illum Venus aurea solum edidit. ille deos caelumque et sidera cornu temperat et summos dignatur figere reges; hi plebem feriunt. nec cetera numina desunt: hic habitat nullo constricta Licentia nodo et flecti faciles Irae vinoque madentes Excubiae Lacrimaeque rudes et gratus amantum Pallor et in primis titubans Audacia furtis iucundique Metus et non secura Voluptas; et lasciva volant levibus Periuria ventis. quos inter petulans alta cervice Iuventas excludit Senium luco. Procul atria divae permutant radios silvaque obstante virescunt. Lemnius haec etiam gemmis extruxit et auro admiscens artem pretio trabibusque smaragdi supposuit caesas hyacinthi rupe columnas. beryllo paries et iaspide lubrica surgunt limina despectusque solo calcatur achates, in medio glaebis redolentibus area dives praebet odoratas messes; hic mitis amomi, hic casiae matura seges, Panchaeaque turgent cinnama, nec sicco frondescunt vimina costo tardaque sudanti prorepunt balsama rivo. Quo postquam delapsus Amor longasque peregit penna vias, alacer passuque superbior intrat. caesariem tunc forte Venus subnixa corusco fingebat solio. dextra laevaque sorores stabant Idaliae: largos haec nectaris imbres inrigat, haec morsu numerosi dentis eburno multifidum discrimen arat; sed tertia retro dat varios nexus et iusto dividit orbes ordine, neglectam partem studiosa relinquens: plus error decuit. speculi nec vultus egebat iudicio; similis tecto monstratur in omni et capitur 1 quocumque videt. dum singula cernit, seque probat, nati venientis conspicit umbram ambrosioque sinu puerum complexa ferocem quid tantum gavisus? ait; “quae proelia sudas improbe? quis iacuit telis? iterumne Tonantem inter Sidonias cogis mugire iuvencas? an Titana domas? an pastoralia Lunam rursus in antra vocas? durum magnumque videris debellasse deum.” Suspensus in oscula matris ille refert: “Laetare, parens; inmane tropaeum rettulimus, nostrum iam sensit Honorius arcum. scis Mariam patremque ducem, qui cuspide Gallos Italiamque fovet, nec te praeclara Serenae fama latet. propera; regalibus adnue votis: iunge toros.” Gremio natum Cytherea removit et crines festina ligat peplumque fluentem adlevat et blando spirantem numine ceston cingitur, impulsos pluviis quo mitigat amnes, quo mare, quo ventos irataque fulmina solvit, ut stetit ad litus, parvos adfatur alumnos: “Heus! quis erit, pueri, vitreas qui lapsus in undas huc rapidum Tritona vocet, quo vecta per altum deferar? haud umquam tanto mihi venerit usu. sacri, quos petimus, thalami. pernicius omnes quaerite, seu concha Libycum circumsonat aequor, Aegaeas seu frangit aquas, quicumque repertum duxerit, aurata donabitur ille pharetra.” Dixerat et sparsa diversi plebe feruntur exploratores. pelagi sub fluctibus ibat Carpathiis Triton obluctantemque petebat Cymothoen. timet ilia ferum seseque sequenti subripit et duris elabitur uda lacertis. heus, inquit speculatus Amor, “non vestra sub imis furta tegi potuere vadis. accingere nostram vecturus dominam: pretium non vile laboris Cymothoen facilem, quae nunc detrectat, habebis. hac mercede veni.” Prorupit gurgite torvus semifer; undosi verrebant brachia crines; hispida tendebant bifido vestigia cornu, qua pistrix commissa viro. ter pectora movit; iam quarto Paphias tractu sulcabat harenas. umbratura deam retro sinuatur in arcum belua; tum vivo squalentia murice terga purpureis mollita toris 1: hoc navigat antro 2 fulta Venus; niveae delibant aequora plantae. prosequitur volucer late comitatus Amorum tranquillumque choris quatitur mare, serta per omnem Neptuni dispersa domum. Cadmeia ludit Leucothoe, frenatque rosis delphina Palaemon; alternas violis Nereus interserit algas; canitiem Glaucus ligat inmortalibus herbis, nec non et variis vectae Nereides ibant audito rumore feris (hanc pisce voluto sublevat Oceani monstrum Tartesia tigris; hanc timor Aegaei rupturus fronte carinas trux aries; haec caeruleae suspensa leaenae innatat; haec viridem trahitur complexa iuvencum) certatimque novis onerant conubia donis. cingula Cymotboe, rarum Galatea monile et gravibus Psamatbe bacis diadema ferebat intextum, Rubro quas legerat ipsa profundo. mergit se subito vellitque corallia Doto: vimen erat dum stagna subit; processerat undis: gemma fuit. Nudae Venerem cinxere catervae plaudentesque simul tali cum voce sequuntur: “bos Mariae cultus, haec munera nostra precamur reginae regina feras. die talia numquam promeruisse Thetim nec cum soror Amphitrite nostro nupta Iovi. devotum sentiat aequor, agnoscat famulum virgo Stilichonia pontum. victrices nos saepe rates classemque paternam veximus, attritis cum tenderet ultor Achivis.” Iam Ligurum terris spumantia pectora Triton adpulerat lassosque fretis extenderat orbes. continuo sublime volans ad moenia Gallis condita, lanigeri suis ostentantia pellem, pervenit. adventu Veneris pulsata recedunt nubila, clarescunt puris Aquilonibus Alpes. laetitiae causas ignorat dicere miles laetaturque tamen; Mavortia signa rubescunt floribus et subitis animantur frondibus hastae. ilia suum dictis adfatur talibus agmen: “Gradivum, nostri comites, arcete parumper, ut soli vacet aula mihi. procul igneus horror thoracum, gladiosque tegat vagina minaces stent bellatrices aquilae saevique dracones. fas sit castra meis hodie succumbere signis: tibia pro lituis et pro clangore tubarum molle lyrae festumque canant. epulentur ad ipsas excubias; mediis spirent crateres in armis. laxet terribiles maiestas regia fastus et sociam plebem non indignata potestas confundat turbae proceres. solvantur habenis gaudia nec leges pudeat ridere severas. Tu festas, Hymenaee, faces, tu, Gratia, flores elige, tu geminas, Concordia, necte coronas, vos, pennata cohors, quocumque vocaverit usus, divisa properate manu, neu marceat ulla segnities: alii funalibus ordine ductis plurima venturae suspendite lumina nocti; hi nostra nitidos postes obducere myrto contendant; pars nectareis adspergite tecta fontibus et flamma lucos adolete Sabaeos; pars infecta croco velamina lutea Serum pandite Sidoniasque solo prosternite vestes. ast alii thalamum docto componite textu; stamine gemmato picturatisque columnis aedificetur apex, qualem non Lydia dives erexit Pelopi nec quem struxere Lyaeo Indorum spoliis et opaco palmite Bacchae. illic exuvias omnes cumulate parentum: quidquid avus senior Mauro vel Saxone victis, quidquid ab innumeris socio Stilichone tremendus quaesivit genitor bellis, quodcumque Gelonus Armeniusve dedit; quantum crinita sagittis attulit extremo Meroe circumflua Nilo; misit Achaemenio quidquid de Tigride Medus, cum supplex emeret Romanam Parthia pacem. nobilibus gazis opibusque cubilia surgant barbaricis; omnes thalamo conferte triumphos.” Sic ait et sponsae petit improvisa penates. ilia autem secura tori taedasque parari nescia divinae fruitur sermone parentis maternosque bibit mores exemplaque discit prisca pudicitiae Latios nec volvere libros desinit aut Graios, ipsa genetrice magistra, Maeonius quaecumque senex aut Thracius Orpheus aut Mytilenaeo modulatur pectine Sappho (sic Triviam Latona monet; sic mitis in antro Mnemosyne docili tradit praecepta Thaliae): cum procul augeri nitor et iucundior aer attonitam lustrare domum fundique comarum gratus odor, mox vera fides numenque refulsit. cunctatur stupefacta Venus; nunc ora puellae, nunc flavam niveo miratur vertice matiem. haec modo crescenti, plenae par altera lunae: adsurgit ceu forte minor sub matre virenti laurus et ingentes ramos olimque futuras promittit iam parva comas; vel flore sub uno ceu geminae Paestana rosae per iugera regnant: haec largo matura die saturataque vernis roribus indulget spatio; latet altera nodo nec teneris audet foliis admittere soles. Adstitit et blande Mariam Cytherea salutat: “salve sidereae proles augusta Serlenae, magnorum suboles regum parituraque reges. te propter Paphias sedes Cyprumque reliqui, te propter libuit tantos explere labores et tantum transnare maris, ne vilior ultra privatos paterere lares neu tempore longo dilatos iuvenis nutriret Honorius ignes. accipe fortunam generis, diadema resume, quod tribuas natis, et in haec penetralia rursus, unde parens progressa, redi. fac nulla subesse vincula cognatae: quamvis aliena fuisses principibus, regnum poteras hoc ore mereri. quae propior sceptris facies? qui dignior aula vultus erit? non labra rosae, non colla pruinae, non crines aequant violae, non lumina flammae. quam iuncti leviter sese discrimine confert umbra supercilii! miscet quam iusta pudorem temperies nimio nec sanguine candor abundat! Aurorae vincis digitos umerosque Dianae; ipsam iam superas matrem. si Bacchus amator dotali potuit caelum signare corona, cur nullis virgo redimitur pulchrior astris? iam tibi molitur stellantia serta Bootes inque decus Mariae iam sidera parturit aether. i, digno nectenda viro tantique per orbem consors imperii! iam te venerabitur Hister; nomen adorabunt populi; iam Rhenus et Albis serviet; in medios ibis regina Sygambros. quid numerem gentes Atlanteosque recessus Oceani? toto pariter donabere mundo.” Dixit et ornatus, dederant quos nuper ovantes Nereides, collo membrisque micantibus aptat. ipsa caput distinguit acu, substringit amictus; flammea virgineis accommodat ipsa capillis. ante fores iam pompa sonat, pilentaque sacra praeradiant ductura nurum. calet obvius ire iam princeps tardumque cupit discedere solem: nobilis haud aliter sonipes, quem primus amoris sollicitavit odor, tumidus quatiensque decoras curvata cervice iubas Pharsalia rura pervolat et notos hinnitu flagitat amnes naribus accensis; mulcet fecunda magistros spes gregis et pulchro gaudent armenta marito. Candidus interea positis exercitus armis exultat socerum circa; nec signifer ullus nec miles pluviae flores dispergere ritu Cessat purpureoque ducem perfimdere nimbo. Haec quoque velati lauro myrtoque canebant: “Dive parens, seu te complectitur axis Olympi, Seu premis Elysias animarum praemia valles, En promissa tibi Stilicho iam vota peregit; lam gratae rediere vices; cimabula pensat; Acceptum reddit thalamum natoque reponit, Quod dederat genitor. Xumquam te, sancte, pigebit ludicii nec te pietas suprema fefellit. Dignus cui leges, dignus cui pignora tanti Principis et renim commendarentur habenae. Dicere possemus, quae proelia gesta sub Haemo Quaeque cruentarint fumantem Strymona pugnae, Quam notus clipeo. quanta vi fulminet hostem, Ni prohiberet Hymen. Quae tempestiva relatu, Nunc canimus. Quis consilio, quis iuris et aequi Nosse modum melior? Quod semper dissilit. in te Convenit, ingenio robur, prudentia forti. Fronte quis aequali? quem sic Romana decerent Culmina? sufficereut tantis quae pectora curis? Stes licet in populo, clamet quicumque videbit: Hic est, hic Stiliclio! Sic se testatur et offert Celsa potestatis species, non voce feroci, Xon alto simulata gradu, non improba gestu. Adfectant alii quidquid fingique laborant, Hoc donat natura tibi. Pudor emicat una formosusque rigor vultusque auctura verendos canities festina venit. cum sorte remota contingat senio gravitas viresque iuventae, utraque te cingit propriis insignibus aetas. ornatur Fortuna viro. non ulla nocendi tela nec infecti iugulis civilibus enses. non odium terrore moves nec frena resolvit gratia; diligimus pariter pariterque timemus. ipse metus te noster amat, iustissime legum arbiter, egregiae pacis fidissime custos, optime ductorum, fortunatissime patrum. plus iam, plus domino cuncti debere fatemur, quod gener est, invicte, tuus. vincire corona; insere te nostris contempto iure choreis. sic puer Eucherius superet virtute parentem; aurea sic videat similes Thermantia taedas; sic uterus crescat Mariae; sic natus in ostro parvus Honoriades genibus considat avitis.”