Ipsa quidem Virtus pretium sibi, solaque late Fortunae secura nitet nec fascibus ullis erigitur plausuve petit clarescere vulgi. nil opis externae cupiens, nil indiga laudis, divitiis animosa suis inmotaque cunctis casibus ex alta mortalia despicit arce. attamen invitam blande vestigat et ultro ambit honor: docuit totiens a rure profectus lictor et in mediis consul quaesitus aratris. te quoque naturae sacris mundique vacantem, emeritum pridem desudatisque remotum iudiciis eadem rursum complexa potestas evehit et reducem notis imponit habenis. accedunt trabeae: nil iam, Theodore, relictum, quo virtus animo crescat vel splendor honori.1 culmen utrumque tenes: talem te protinus anni formavere rudes, et dignum vita curuli traxit iter primaeque senes cessere iuventae. iam tum canities animi, iam dulce loquendi pondus et attonitas sermo qui duceret aures, mox undare foro victrix opulentia linguae tutarique reos. ipsa haec amplissima sedes orantem stupuit, bis laudatura regentem. hinc te pars Libyae moderantem iura probavit, quae nunc tota probat; longi sed pignus amoris exiguae peperere morae populumque clientem publica mansuris testantur vocibus aera. inde tibi Macetum tellus et credita Pellae moenia, quae famulus quondam ditavit Hydaspes; tantaque commissae revocasti gaudia genti mitibus arbitriis, quantum bellante Philippo floruit aut nigri cecidit cum regia Pori. Sed non ulterius te praebuit urbibus aula: maluit esse suum; terris edicta daturus, supplicibus responsa venis. oracula regis eloquio crevere tuo, nec dignius umquam maiestas meminit sese Romana locutam. hinc sacrae mandantur opes orbisque tributa possessi, quidquid fluviis evolvitur auri, quidquid luce procul venas rimata sequaces abdita pallentis fodit sollertia Bessi. Ac velut expertus 1 lentandis navita tonsis praeficitur lateri custos; hinc ardua prorae temperat et fluctus tempestatesque futuras edocet; adsiduo cum Dorida vicerit usu, iam clavum totamque subit torquere carinam: sic cum clara diu mentis documenta dedisses, non te parte sui, sed in omni corpore sumpsit imperium cunctaque dedit tellure regendos rectores. Hispana tibi Germanaque Tethys paruit et nostro diducta Britannia mundo, diversoque tuas coluerunt gurgite voces lentus Arar Rhodanusque ferox et dives Hiberus. o quotiens doluit Rhenus, qua barbarus ibat, quod te non geminis frueretur iudice ripis! unius fit cura viri, quodcumque rubescit occasu, quodcumque dies devexior ambit. Tam celer adsiduos explevit cursus honores; una potestatum spatiis interfuit aetas totque gradus fati iuvenilibus intulit annis. Postquam parta quies et summum nacta cacumen iam secura petit privatum gloria portum, ingenii redeunt fructus aliique labores, et vitae pars nulla perit: quodcumque recedit litibus, incumbit studiis, animusque vicissim aut curam imponit populis aut otia Musis. omnia Cecropiae relegis secreta senectae discutiens, quid quisque novum mandaverit aevo quantaque diversae producant agmina sectae. Namque aliis princeps rerum disponitur aer; hic confidit aquis; hic procreat omnia flammis. alter in Aetnaeas casurus sponte favillas dispergit revocatque deum rursusque receptis nectit amicitiis quidquid discordia solvit. corporis hic damnat sensus verumque videri pernegat. hic semper lapsurae pondera terrae conatur rapido caeli fulcire rotatu accenditque diem praerupti turbine saxi. ille ferox unoque tegi non passus Olympo inmensum per inane volat finemque perosus parturit innumeros angusto pectore mundos. hi vaga collidunt caecis primordia plagis. numina constituunt alii casusque relegant. Graiorum obscuras Romanis floribus artes inradias, vicibus gratis formare loquentes suetus et alterno verum contexere nodo. quidquid Socratico manavit ab ordine, quidquid docta Cleantheae sonuerunt atria turbae, inventum quodcumque tuo, Chrysippe, recessu, quidquid Democritus risit dixitque tacendo Pythagoras, uno se pectore cuncta vetustas condidit et maior collectis viribus exit, ornantur veteres et nobiliore magistro in Latium spretis Academia migrat Athenis, ut tandem propius discat, quo fine beatum dirigitur, quae norma boni, qui limes honesti; quaenam membra sui virtus divisa domandis obiectet vitiis; quae pars iniusta recidat, quae vincat ratione metus, quae frenet amores; aut quotiens elementa doces semperque fluentis materiae causas: quae vis animaverit astra impuleritque choros; quo vivat machina motu; sidera cur septem retro nitantur in ortus obluctata polo; variisne meatibus idem arbiter an geminae convertant aethera mentes; sitne color proprius rerum, lucisne repulsu eludant aciem; tumidos quae luna recursus nutriat Oceani; quo fracta tonitrua vento, quis trahat imbriferas nubes, quo saxa creentur grandinis; unde rigor nivibus; quae flamma per auras excutiat rutilos tractus aut fulmina velox torqueat aut tristem figat crinita cometem. Iam tibi compositam fundaverat ancora puppim, telluris iam certus eras; fecunda placebant otia; nascentes ibant in saecula libri: cum subito liquida cessantem vidit ab aethra Iustitia et tanto viduatas iudice leges, continuo frontem limbo velata pudicam deserit Autumni portas, qua vergit in Austrum Signifer et noctis reparant dispendia Chelae. pax avibus, quacumque volat, rabiemque frementes deposuere ferae; laetatur terra reverso numine, quod prisci post tempora perdidit auri. ilia per occultum Ligurum se moenibus infert et castos levibus plantis ingressa penates invenit aetherios signantem pulvere cursus, quos pia sollicito deprendit pollice Memphis: quae moveant momenta polum, quam certus in astris error, quis tenebras solis causisque meantem defectum indicat numerus, quae linea Phoeben damnet et excluso pallentem fratre relinquat. ut procul adspexit fulgentia Virginis ora cognovitque deam, vultus veneratus amicos occurrit scriptaeque notas confundit harenae. Tum sic diva prior: “Manli, sincera bonorum congeries, in quo veteris vestigia recti et ductos video mores meliore metallo: iam satis indultum studiis, Musaeque tot annos eripuere mihi. pridem te iura reposcunt: adgredere et nostro rursum te redde labori nec tibi sufficiat transmissae gloria vitae. humanum curare genus quis terminus umquam praescripsit? nullas recipit prudentia metas. adde quod haec multis potuit contingere sedes, sed meriti tantum redeunt actusque priores commendat repetitus honos, virtusque reducit quos fortuna legit.1 melius magnoque petendum credis in abstrusa rerum ratione morari? scilicet ilia tui patriam praecepta Platonis erexere magis, quam qui responsa secutus obruit Eoas classes urbemque carinis vexit et arsuras Medo subduxit Athenas? Spartanis potuit robur praestare Lycurgus matribus et sexum leges vicere severae civibus et vetitis ignavo credere muro tutius obiecit nudam Lacedaemona bellis: at non Pythagorae monitus annique silentes famosum Oebalii luxum pressere Tarenti. Quis vero insignem tanto sub principe curam respuat? aut quando meritis maiora patebunt praemia? quis demens adeo qui iungere sensus cum Stilichone neget? similem quae protulit aetas consilio vel Marte virum? nunc Brutus amaret vivere sub regno, tali succumberet aulae Fabricius, cuperent ipsi servire Catones. nonne vides, ut nostra soror Clementia tristes obtundat gladios fratresque amplexa serenos adsurgat Pietas, fractis ut lugeat armis Perfidia et laceris morientes crinibus hydri lambant invalido Furiarum vincla veneno? exultat cum Pace Fides, iam sidera cunctae liquimus et placidas inter discurrimus urbes. nobiscum, Theodore, redi.”Subit ille loquentem talibus: “agrestem dudum me, diva, reverti cogis et infectum longi rubigine ruris ad tua signa vocas. nam quae mihi cura tot annis altera quam duras sulcis mollire novales, nosse soli vires, nemori quae commoda rupes, quis felix oleae tractus, quae glaeba faveret frugibus et quales tegeret vindemia colles? terribiles rursum lituos veteranus adibo et desueta vetus temptabo caerula vector? collectamque diu et certis utcumque locatam sedibus in dubium patiar deponere famam? nec me, quid valeat natura fortior usus, praeterit aut quantum neglectae defluat arti. desidis aurigae non audit verbera currus, nec manus agnoscit quem non exercuit arcum. esse sed iniustum fateor quodcumque negatur iustitiae. tu prima hominem silvestribus antris elicis et foedo deterges saecula victu. te propter colimus leges animosque ferarum exuimus. nitidis quisquis te sensibus hausit, inruet intrepidus flammis, hiberna secabit aequora, confertos hostes superabit inermis. ille vel Aethiopum pluviis solabitur aestus; illum trans Scythiam vernus comitabitur aer.” Sic fatus tradente dea suscepit habenas quattuor ingenti iuris temone refusas. prima Padum Thybrimque ligat crebrisque micantem urbibus Italiam; Numidas 1 Poenosque secunda temperat; Illyrico se tertia porrigit orbi; ultima Sardiniam, Cyrnum trifidamque retentat Sicaniam et quidquid Tyrrhena tunditur unda vel gemit Ionia, nec te tot lumina rerum aut tantum turbavit onus; sed ut altus Olympi vertex, qui spatio ventos hiemesque relinquit, perpetuum nulla temeratus nube serenum celsior exurgit pluviis auditque ruentes sub pedibus nimbos et rauca tonitrua calcat: sic patiens animus per tanta negotia liber emergit similisque sui, iustique tenorem flectere non odium cogit, non gratia suadet. nam spretas quis opes intactaque pectora lucro commemoret? fuerint aliis haec forte decora: nulla potest laus esse tibi, quae crimina purget. servat inoffensam divina modestia vocem: temperiem servant oculi; nec lumina fervor asperat aut rabidas suffundit sanguine venas, nullaque mutati tempestas proditur oris. quin etiam sontes expulsa corrigis ira et placidus delicta domas; nec dentibus umquam instrepis horrendum, fremitu nec verbera poscis. Qui fruitur poena, ferus est, legumque videtur vindictam praestare sibi; cum viscera felle canduerint, ardet stimulis ferturque nocendi prodigus, ignarus causae: dis proximus ille, quem ratio, non ira movet, qui facta rependens consilio punire potest, mucrone cruento se iactent alii, studeant feritate timeri addictoque hominum cumulent aeraria censu. lene fluit Nilus, sed cunctis amnibus extat utilior nullo confessus murmure vires; acrior ac rapidus tacitas praetermeat ingens Danuvius ripas; eadem dementia sani gurgitis inmensum deducit in ostia Gangen. torrentes inmane fremant lassisque minentur pontibus et volvant spumoso vertice silvas: pax maiora decet; peragit tranquilla potestas, quod violenta nequit, mandataque fortius urget imperiosa quies. Idem praedurus iniquas accepisse preces, rursus, quae digna petitu, largior et facilis; nec quae comitatur honores, ausa tuam leviter temptare superbia mentem. frons privata manet nec se meruisse fatetur, quae crevisse putat; rigidi sed plena pudoris elucet gravitas fastu iucunda remote, quae non seditio, quae non insania vulgi te viso lenita cadat? quae dissona ritu barbaries, medii quam non reverentia frangat? vel quis non sitiens sermonis mella politi deserat Orpheos blanda testudine cantus? qualem te legimus teneri primordia mundi scribentem aut partes animae, per singula talem cernimus et similes agnoscit pagina mores. Nec dilata tuis Augusto iudice merces officiis, illumque habitum, quo iungitur aulae curia, qui socio proceres cum principe nectit, quem quater ipse gerit, perfecto detulit anno deposuitque suas te succedente curules. crescant virtutes fecundaque floreat aetas. ingeniis patuit campus certusque merenti stat favor: ornatur propriis industria donis. surgite sopitae, quas obruit ambitus, artes. nil licet invidiae, Stilicho dum prospicit orbi sidereusque gener. non hic violata curulis, turpia non Latios incestant nomina fastos; fortibus haec concessa viris solisque gerenda patribus et Romae numquam latura pudorem. Nuntia votorum celeri iam Fama volatu moverat Aonios audito consule lucos. concinuit felix Helicon fluxitque Aganippe largior et docti riserunt floribus amnes. Uranie redimita comas, qua saepe magistra Manlius igniferos radio descripserat axes, sic alias hortata deas: “patimurne, sorores, optato procul esse die nec limina nostri consulis et semper dilectas visimus aedes? notior est Helieone 1 domus. gestare curules et fasces subiisse libet. miracula plebi colligite et claris nomen celebrate theatris. Tu Iovis aequorei summersam fluctibus aulam oratum volucres, Erato, iam perge quadrigas, a quibus haud umquam palmam rapturus Arion. inlustret circum sonipes, quicumque superbo perstrepit hinnitu Baetin, qui splendida potat stagna Tagi madidoque iubas adspergitur auro. Calliope, liquidas Alciden posce palaestras: cuncta Palaemoniis manus explorata coronis adsit et Eleo pubes laudata Tonanti. Tu iuga Taygeti frondosaque Maenala, Clio, i Triviae supplex; non aspernata rogantem amphitheatrali faveat Latonia pompae. audaces legat ipsa viros, qui colla ferarum arte ligent certoque premant venabula nisu. ipsa truces fetus captivaque ducat ab antris prodigia et caedis sitientem differat arcum. conveniant ursi, magna quos mole ruentes torva Lycaoniis Helice miretur ab astris, perfossique rudant populo pallente leones, quales Mygdonio curru frenare Cybebe optet et Herculei mallent fregisse lacerti. obvia fulminei properent ad vulnera pardi semine permixto geniti, cum forte leaenae nobiliorem uterum viridis corrupit adulter; hi maculis patres referunt et robore matres. quidquid monstriferis nutrit Gaetulia campis, Alpina quidquid tegitur nive, Gallica siquid silva tenet, iaceat; largo ditescat harena sanguine; consumant totos spectacula montes. Nec molles egeant nostra dulcedine ludi: qui laetis risum salibus movisse facetus, qui nutu manibusque loquax, cui tibia flatu, cui plectro pulsanda chelys, qui pulpita socco personat aut alte graditur maiore cothurno, et qui magna levi detrudens murmura tactu innumeras voces segetis moderatus aenae intonet erranti digito penitusque trabali vecte laborantes in carmina concitet undas, vel qui more avium sese iaculentur in auras corporaque aedificent celeri crescentia nexu, quorum compositam puer amentatus in arcem emicet et vinctu plantae vel cruribus haerens pendula librato figat vestigia saltu. mobile ponderibus descendat pegma reductis inque chori speciem spargentes ardua flammas scaena rotet varios et fingat Mulciber orbis per tabulas impune vagus pictaeque citato ludant igne trabes et non permissa morari fida per innocuas errent incendia turres. lascivi subito confligant aequore lembi stagnaque remigibus spument inmissa canoris. Consul per populos idemque gravissimus auctor eloquii, duplici vita subnixus in aevum procedat pariter libris fastisque legendus. accipiat patris exemplum tribuatque nepoti filius et coeptis ne desit fascibus heres. decurrat trabeata domus tradatque secures mutua posteritas servatoque ordine fati Manlia continuo numeretur consule proles.”