Redditus imperiis Auster subiectaque rursus alterius convexa poli, rectore sub uno conspirat geminus frenis communibus orbis. iunximus Europen Libyae. concordia fratrum plena redit. patriis solum quod defuit armis, tertius occubuit nati virtute tyrannus. horret adhuc animus manifestaque gaudia differt, dum stupet et tanto cunctatur credere voto. necdum Cinyphias exercitus attigit oras: iam domitus Gildo. nullis victoria nodis haesit, non spatio terrae, non obice ponti. congressum profugum captum vox nuntiat una rumoremque sui praevenit laurea belli, quo, precor, haec effecta deo? robusta vetusque tempore tam parvo potuit dementia vinci? quem veniens indixit hiems, ver perculit hostem. Exitium iam Roma timens et fessa negatis frugibus ad rapidi limen tendebat Olympi non solito vultu nec qualis iura Britannis dividit aut trepidos summittit fascibus Indos. vox tenuis tardique gradus oculique iacentes interius; fugere genae; ieiuna lacertos exedit macies. umeris vix sustinet aegris squalentem clipeum; laxata casside prodit canitiem plenamque trahit rubiginis hastam. attigit ut tandem caelum genibusque Tonantis procubuit, tales orditur maesta querellas: “Si mea mansuris meruerunt moenia nasci, Iuppiter, auguris, si stant inmota Sibyllae carmina, Tarpeias si necdum respuis arces: advenio supplex, non ut proculcet Araxen consul ovans nostraeve premant pharetrata secures Susa, nec ut Rubris aquilas figamus harenis. haec nobis, haec ante dabas; nunc pabula tantum Roma precor. miserere tuae, pater optime, gentis, extremam defende famem. satiavimus iram si qua fuit; lugenda Getis et flenda Suebis hausimus; ipsa meos horreret Parthia casus. quid referam morbive luem tumulosve repletos stragibus et crebras corrupto sidere mortes? aut fluvium per tecta vagum summisque minatum collibus? ingentes vexi summersa carinas remorumque sonos et Pyrrhae saecula sensi. Ei mihi, quo Latiae vires urbisque potestas decidit! in qualem paulatim fluximus umbram! armato quondam populo patrumque vigebam conciliis; domui terras urbesque revinxi legibus: ad solem victrix utrumque cucurri. postquam iura ferox in se communia Caesar transtulit et lapsi mores desuetaque priscis artibus in gremium pacis servile recessi, tot mihi pro meritis Libyam Nilumque dedere, ut dominam plebem bellatoremque senatum classibus aestivis alerent geminoque vicissim litore diversi complerent horrea venti. stabat certa salus: Memphis si forte negasset, pensabam Pharium Gaetulis messibus annum,, frugiferas certare rates lateque videbam Punica Niliacis concurrere carbasa velis. cum subiit par Roma mihi divisaque sumpsit aequales Aurora togas, Aegyptia rura in partem cessere novae, spes unica nobis restabat Libyae, quae vix aegreque fovebat; solo ducta Noto, numquam secura futuri, semper inops, ventique fidem poscebat et anni. hanc quoque nunc Gildo rapuit sub fine cadentis autumni. pavido metimur caerula voto, puppis si qua venit, si quid fortasse potenti vel pudor extorsit domino vel praedo reliquit. pascimur arbitrio Mauri nec debita reddi, sed sua concedi iactat gaudetque diurnos ut famulae praebere cibos vitamque famemque librat barbarico fastu vulgique superbit fletibus et tantae suspendit fata ruinae. Romuleas vendit segetes et possidet arva vulneribus quaesita meis. ideone tot annos flebile cum tumida bellum Carthagine gessi? idcirco voluit contempta luce reverti Regulus? hoc damnis, genitor, Cannensibus emi? incassum totiens lituis navalibus arsit Hispanum Siculumque fretum vastataque tellus totque duces caesi ruptaque emissus ab Alpe Poenus et attonitae iam proximus Hannibal urbi? scilicet ut domitis frueretur barbarus Afris, muro sustinui Martem noctesque cruentas Collina pro turre tuli? Gildonis ad usum Carthago ter victa ruit? hoc mille gementis Italiae clades impensaque saecula bellis, hoc Fabius fortisque mihi Marcellus agebant, ut Gildo cumularet opes? haurire venena compulimus dirum Syphacem fractumque Metello traximus inmanem Marii sub vincla Iugurtham, et Numidae Gildonis erunt? pro funera tanta, pro labor! in Bocchi regnum sudavit uterque Scipio. Romano vicistis sanguine Mauri. ille diu miles populus, qui praefuit orbi, qui trabeas et sceptra dabat, quem semper in armis horribilem gentes, placidum sensere subactae, nunc inhonorus egens perfert miserabile pacis supplicium nulloque palam circumdatus hoste obsessi discrimen habet. per singula letum impendet momenta mihi dubitandaque pauci praescribunt alimenta dies, heu prospera fata! quid mihi septenos montes turbamque dedistis, quae parvo non possit ali? felicior essem angustis opibus; mallem tolerare Sabinos at Veios; brevior duxi securius aevum. ipsa nocet moles, utinam remeare liceret ad veteres fines et moenia pauperis Anci. sufficerent Etrusca mihi Campanaque culta et Quincti Curiique seges, patriaeque petenti rusticus inferret proprias dictator aristas. Nunc quid agam? Libyam Gildo tenet, altera Nilum. ast ego, quae terras umeris pontumque subegi, deseror: emeritae iam praemia nulla senectae. di, quibus iratis crevi, succurrite tandem, exorate patrem; tuque o si sponte per altum vecta Palatinis mutasti collibus Idam praelatoque lavas Phrygios Almone leones, maternis precibus natum iam flecte, Cybebe. sin prohibent Parcae falsisque elusa vetustas auspiciis, alio saltem prosternite casu et poenae mutate genus. Porsenna reducat Tarquinios; renovet ferales Allia pugnas; me potius saevi manibus permittite Pyrrhi, me Senonum furiis, Brenni me reddite flammis. cuncta fame leviora mihi.” Sic fata refusis obticuit lacrimis. mater Cytherea parensque flet Mavors sanctaeque memor Tritonia Vestae, nec Cybele sicco nec stabat lumine Iuno. maerent indigetes et si quos Roma recepit aut dedit ipsa deos. genitor iam corde remitti coeperat et sacrum dextra sedare tumultum, cum procul insanis quatiens ululatibus axem et contusa genas mediis adparet in astris Africa: rescissae vestes et spicea passim serta iacent; lacero crinales vertice dentes et fractum pendebat ebur, talique superbas inrupit clamore fores: “Quid magne moraris Iuppiter avulso nexu pelagique solutis legibus iratum populis inmittere fratrem? mergi prima peto; veniant praerupta Pachyno aequora, laxatis subsidant Syrtibus urbes. si mihi Gildonem nequeunt abducere fata, me rape Gildoni. felicior ilia perustae pars Libyae, nimio quae se munita calore defendit tantique vacat secura tyranni. crescat zona rubens; medius flagrantis Olympi me quoque limes agat; melius deserta iacebo vomeris impatiens. pulsis dominentur aristis dipsades et sitiens attollat glaeba cerastas. quid me temperies iuvit? quid mitior aether? Gildoni fecunda fui. iam solis habenae bis senas torquent hiemes, cervicibus ex quo haeret triste iugum. nostris iam luctibus ille consenuit regnumque sibi tot vindicat annos. atque utinam regnum! privato iure tenemur exigui specie fundi, quod Nilus et Atlas dissidet, occiduis quod Gadibus arida Barce quodque Paraetonio secedit litore Tingi, hoc sibi transcripsit proprium. pars tertia mundi unius praedonis ager. Distantibus idem inter se vitiis cinctus: quodcumque profunda traxit avaritia, luxu peiore refundit. instat terribilis vivis, morientibus heres, virginibus raptor, thalamis obscaenus adulter, nulla quies: oritur praeda cessante libido, divitibusque dies et nox metuenda maritis. quisquis vel locuples pulchra vel coniuge notus, crimine pulsatur falso; si crimina desunt, accitus conviva perit. mors nulla refugit artificem: varios sucos spumasque requirit serpentum virides et adhuc ignota novercis gramina. si quisquam vultu praesentia damnet liberiusve gemat, dapibus crudelis in ipsis emicat ad nutum stricto mucrone minister, fixus quisque toro tacita formidine libat carnifices epulas incertaque pocula pallens haurit et intentos capiti circumspicit enses. splendet Tartareo furialis mensa paratu caede madens, atrox gladio, suspecta veneno. ut vino calefacta Venus, tum saevior ardet luxuries, mixtis redolent unguenta coronis: crinitos inter famulos pubemque canoram orbatas iubet ire nurus nuperque peremptis adridere viris. Phalarim tormentaque flammae profuit et Siculi mugitus ferre iuvenci quam tales audire choros. nec damna pudoris turpia sufficiunt: Mauris clarissima quaeque fastidita datur. media Carthagine ductae barbara Sidoniae subeunt conubia matres; Aethiopem nobis generum, Nasamona maritum ingerit; exterret cunabula discolor infans. his fretus sociis ipso iam principe maior incedit; peditum praecurrunt agmina longe; circumdant equitum turmae regesque clientes, quos nostris ditat spoliis. proturbat avita quemque domo; veteres detrudit rure colonos. exiliis dispersa feror. numquamne reverti fas erit errantesque solo iam reddere cives?” Iret adhuc in verba dolor, ni Iuppiter alto coepisset solio (voces adamante notabat Atropos et Lachesis iungebat stamina dictis): “nec te, Roma, diu nec te patiemur inultam, Africa, communem prosternet Honorius hostem. pergite securae. vestrum vis nulla tenorem separat et soli famulabitur Africa Romae.” Dixit et adflavit Romam meliore iuventa. continuo redit ille vigor seniique colorem mutavere comae, solidatam crista resurgens erexit galeam clipeique recanduit orbis et levis excussa micuit rubigine cornus. Umentes iam noctis equos Lethaeaque Somnus frena regens tacito volvebat sidera curru. iam duo divorum proceres, maiorque minorque Theodosii, pacem laturi gentibus ibant, qui Iovis arcanos monitus mandataque ferrent fratribus et geminis sancirent foedera regnis: sic cum praecipites artem vicere procellae adsiduoque gemens undarum verbere nutat descensura ratis, caeca sub nocte vocati naufraga Ledaei sustentant vela Lacones. circulus ut patuit Lunae, secuere meatus diversos: Italas senior tendebat in oras; at pater, intrantem Pontum qua Bosphorus artat, Arcadii thalamis urbique inlapsus Eoae. quem simulac vidit natus (nam clara nitebat Cynthia), permixto tremuerunt gaudia fletu complexuque fovens, quos non speraverat, artus O mihi post Alpes nunc primum reddite, dixit. “unde tuis optatus ades? da tangere dextram, qua gentes cecidere ferae, quis tale removit praesidium terris? ut te mortalia pridem implorant longeque pium fortemque requirunt!” Cui pater in tales rupit suspiria voces: “hoc erat? in fratres medio discordia Mauro nascitur et mundus germanaque dissidet aula? Gildonisne salus tanti sit palma furoris? scilicet egregius morum magnoque tuendus et cuius meritis pietas in fratre recedat! invito1 genitore, vide, civile calebat discidium; dubio stabant Romana sub ictu; quis procul Armenius vel quis Maeotide ripa rex ignotus agit, qui me non iuvit euntem auxilio? fovere Getae, venere Geloni. solus at hic non puppe data, non milite misso subsedit fluitante fide, si signa petisset obvia, detecto summissius hoste dolerem: restitit in speculis fati turbaque reductus libravit geminas eventu iudice vires ad rerum momenta cliens seseque daturus victori; fortuna simul cum mente pependit. o si non cupidis essem praereptus ab astris, exemplum sequerer Tulli laniandaque dumis impia diversis aptarem membra quadrigis. germani nunc usque tui responsa colebat: en iterum calcat. tali te credere monstro post patrem fratremque paras? sed magna rependit inque tuam sortem numerosas transtulit urbes! ergo fas pretio cedet? mercede placebit proditio? taceo, laesi quod transfuga fratris, quod levis ingenio. quamvis discrimine summo proditor adportet suspensa morte salutem numquam gratus erit. damnamus luce reperta perfidiam nec nos patimur committere tali. hoc genus emptori cives eum moenibus offert, hoc vendit patriam. plerique in tempus abusi mox odere tamen: tenuit sic Graia Philippus oppida; Pellaeo libertas concidit auro. Romani scelerum semper sprevere ministros. noxia pollicitum domino miscere venena Fabricius regi nudata fraude remisit, infesto quem Marte petit, bellumque negavit per famuli patrare nefas, ductosque Camillus trans murum pueros obsessae reddidit urbi. Traduntur poenis alii, eum proelia tollunt; hic manet ut moveat? quod respuit alter in hostem, suscipis in fratrem? longi pro dedecus aevi! cui placet, australes Gildo condonat habenas tantaque mutatos sequitur provincia mores. quaslibet ad partes animus nutaverit anceps, transfundit secum Libyam refluumque malignus commodat imperium. Mauri fuit Africa munus. tollite Massylas fraudes, removete bilingues insidias et verba soli spirantia virus. ne consanguineis certetur comminus armis, ne, precor. haec trucibus Thebis, haec digna Mycenis; in Mauros hoc crimen eat. Quid noster iniquum molitur Stilicho? quando non ille iubenti paruit? an quisquam nobis devinctior extat? ut sileam varies mecum quos gesserit actus, quae vidi post fata, loquar. cum divus abirem, res incompositas (fateor) tumidasque reliqui. stringebat vetitos etiamnum exercitus enses Alpinis odiis, alternaque iurgia victi victoresque dabant. vix haec amentia nostris excubiis, nedum puero rectore quiesset. heu quantum timui vobis, quid libera tanti militis auderet moles, cum patre remoto ferveret iam laeta novis! dissensus acerbus et gravior consensus erat. tunc ipse paterna successit pietate mihi tenerumque rudemque fovit et in veros eduxit principis annos, Rufinumque tibi, quero tu tremuisse fateris, depulit. hunc solum memorem solumque fidelem experior. volui si quid, dum vita maneret, aut visus voluisse, gerit; venerabilis illi ceu praesens numenque vocor. si tanta recusas, at soceri reverere faces, at respice fratris conubium pignusque meae regale Serenae. debueras etiam fraternis obvius ire hostibus, ille tuis. quae gens, quis Rhenus et Hister vos opibus iunctos conspirantesque tulisset? sed tantum permitte, cadat. nil poscimus ultra. ille licet sese praetentis Syrtibus armet oppositoque Atlante tegat, licet arva referta anguibus et solis medios obiecerit aestus: novi consilium, novi Stilichonis in omnes aequalem casus animum: penetrabit harenas, inveniet virtute viam.”Sic divus et inde sic natus: “iussis, genitor, parebitur ultro. amplector praecepta libens, nec carior alter cognato Stilichone mihi. commissa profanus ille luat; redeat iam tutior Africa fratri.” Talia dum longo secum sermone retexunt, Hesperiam pervenit avus castumque cubile ingreditur, Tyrio quo fusus Honorius ostro carpebat teneros Maria cum coniuge somnos. adsistit capiti; tunc sic per somnia fatur: “Tantane devictos tenuit fiducia Mauros, care nepos? iterum post me coniurat in arma progenies vesana Iubae bellumque resumit victoris cum stirpe sui? Firmumne iacentem obliti Libyam nostro sudore receptam rursus habent? ausus Latio contendere Gildo germani nec fata timet? nunc ire profecto, nunc vellem notosque senex ostendere vultus: nonne meam fugiet Maurus cum viderit umbram? quid dubitas? exsurge toris, invade rebellem, captivum mihi redde meum. desiste morari. hoc generi fatale tuo: dum sanguis in orbe noster erit, semper pallebit regia Bocchi. iungantur spoliis Firmi Gildonis opima; exornet geminos Maurusia laurea currus: una domus totiens una de gente triumphet. di bene, quod tantis interlabentibus annis servati Firmusque mihi fraterque nepoti.” dixit et adflatus vicino sole refugit. At iuvenem stimulis inmanibus aemula virtus exacuit; iam puppe vehi, iam stagna secare fervet et absentes invadere cuspide Mauros. tum iubet acciri socerum dextramque vocato conserit et, quae sit potior sententia, quaerit: “Per somnos mihi, sancte pater, iam saepe futura panduntur multaeque canunt praesagia noctes. namque procul Libycos venatu cingere saltus et iuga rimari canibus Gaetula videbar. maerebat regio saevi vastata leonis incursu; pecudum strages passimque iuvenci semineces et adhuc infecta mapalia tabo sparsaque sanguineis pastorum funera campis. adgredior latebras monstri mirumque relatu conspicio: dilapsus honos, cervice minaces defluxere iubae; fractos inglorius armos supposuit, servile gemens; iniectaque vincla unguibus et subitae collo sonuere catenae, nunc etiam paribus secum certare tropaeis hortator me cogit avus. quonam usque remoti cunctamur? decuit pridem complere biremes et pelagi superare moras, transmittere primus ipse paro; quaecumque meo gens barbara nutu stringitur, adveniat: Germania cuncta feratur navibus et socia comitentur classe Sygambri. pallida translatum iam sentiat Africa Rhenum. an patiar tot probra sedens iuvenisque relinquam quae tenui rexique puer? bis noster ad Alpes alterius genitor defensum regna cucurrit. nos praedae faciles insultandique iacemus?” Finierat. Stilicho contra cui talia reddit: “adversine tubam princeps dignabere Mauri? auferet ignavus clari solacia leti. te bellante mori? decernet Honorius inde, hinc Gildo? prius astra Chaos miscebit Averno. vindictam mandasse sat est; plus nominis horror quam tuus ensis aget. minuit praesentia famam. qui stetit aequatur campo, collataque nescit maiestatem acies. sed quod magis utile factu atque hosti gravius (sensus adverte) docebo est illi patribus, sed non et moribus isdem Mascezel, fugiens qui dira piacula fratris spesque suas vitamque tuo commisit asylo. hunc ubi temptatis frustra mactare nequivit insidiis, patrias in pignora contulit iras et, quos ipse sinu parvos gestaverat, una occidit iuvenes inhumataque corpora vulgo dispulit et tumulo cognatas arcuit umbras naturamque simul fratremque hominemque cruentus exuit et tenuem caesis invidit harenam. hoc facinus refugo damnavit sole Mycenas avertitque diem; sceleri sed reddidit Atreus crimen et infandas excusat coniuge mensas. hic odium, non poena fuit. te perdita iura, te pater ultorem, te nudi pulvere manes, te pietas polluta rogat; si flentibus aram et proprium miseris numen statuistis, Athenae, si Pandionias planctu traxere phalanges Inachides belloque rogos meruere maritis, si maesto squalore comae lacrimisque senatum in Numidas pulsus solio commovit Adherbal: hunc quoque nunc Gildo, tanto quem funere mersit, hunc doleat venisse ducem seseque minorem supplicibus sciat esse tuis. quem sede fugavit, hunc praeceps fugiat, fregit quem clade, tremiscat agnoscatque suum, trahitur dum victima, fratrem.” Haec ubi sederunt genero, notissima Marti robora, praecipuos electa pube maniplos disponit portuque rates instaurat Etrusco. Herculeam suus Alcides Ioviamque cohortem rex ducit superum, premitur nec signifer ullo pondere: festinant adeo vexilla moveri. Nervius insequitur meritusque vocabula Felix dietaque ab Augusto legio nomenque probantes invicti clipeoque animosi teste Leones. Dictis ante tamen princeps confirmat ituros aggere conspicuus; stat circumfusa iuventus nixa hastis pronasque ferox accommodat aures: “Gildonem domitura manus, promissa minasque tempus agi. si quid pro me doluistis, in armis ostentate mihi; iusto magnoque triumpho civiles abolete notas; sciat orbis Eous sitque palam Gallos causa, non robore vinci. nec vos, barbariem quamvis collegerit omnem, terreat. an Mauri fremitum raucosque repulsus umbonum et vestros passuri comminus enses? non contra clipeis tectos gladiisque micantes ibitis: in solis longe fiducia telis. exarmatus erit, cum missile torserit, hostis. dextra movet iaculum, praetentat pallia laeva; cetera nudus eques. sonipes ignarus habenae; virga regit, non ulla fides, non agminis ordo: arma oneri, fuga praesidio. conubia mille; non illis generis nexus, non pignora curae: sed numero languet pietas. haec copia vulgi. umbratus dux ipse rosis et marcidus ibit unguentis crudusque cibo titubansque Lyaeo, confectus senio, morbis stuprisque solutus. excitet incestos turmalis bucina somnos, imploret citharas cantatricesque choreas offensus stridore tubae discatque coactus, quas vigilat Veneri, castris impendere noctes. Nonne mori satius, vitae quam ferre pudorem? nam quae iam regio restat, si dedita Mauris regibus Illyricis accesserit Africa damnis? ius Latium, quod tunc Meroe Rubroque solebat Oceano cingi, Tyrrhena clauditur unda; et cui non Nilus, non intulit India metas, Romani iam finis erit Trinacria regni. ite recepturi, praedo quem sustulit, axem ereptumque Notum; caput insuperabile rerum aut ruet in vestris aut stabit Roma lacertis. tot mihi debetis populos, tot rura, tot urbes amissas. uno Libyam defendite bello. vestros imperium remos et vestra sequatur carbasa. despectas trans aequora ducite leges, tertia iam solito cervix mucrone rotetur tandem funereis finem positura tyrannis.” Omina conveniunt dicto fulvusque Tonantis armiger a liquida cunctis spectantibus aethra correptum pedibus curvis innexuit hydrum, dumque reluctantem morsu partitur obunco, haesit in ungue caput; truncatus decidit anguis. ilicet auguriis alacres per saxa citati torrentesque ruunt; nec mons aut silva retardat: pendula ceu parvis moturae bella colonis ingenti clangore grues aestiva relinquunt Thracia, cum tepido permutant Strymona Nile: ordinibus variis per nubila texitur ales littera pennarumque notis conscribitur aer. Ut fluctus tetigere maris, tunc acrior arsit impetus; adripiunt naves ipsique rudentes expediunt et vela legunt et cornua summis adsociant malis; quatitur Tyrrhena tumultu ora nec Alpheae capiunt navalia Pisae: sic Agamemnoniam vindex cum Graecia classem solveret, innumeris fervebat vocibus Aulis. non illos strepitus impendentisque procellae signa nec adventus dubii deterruit Austri. vellite proclamant “socii, iam vellite funem. per vada Gildonem quamvis adversa petamus. ad bellum nos trudat hiems per devia ponti. quassatis cupio tellurem figere rostris. heu nimium segnes, cauta qui mente notatis, si revolant mergi, graditur si litore cornix. ora licet maculis adsperserit occiduus sol lunaque conceptis livescat turgida Cauris et contusa vagos iaculentur sidera crines; imbribus umescant Haedi nimbosaque Taurum ducat Hyas totusque fretis descendat Orion: certa fides caeli, sed maior Honorius auctor; illius auspiciis inmensa per aequora miles, non Plaustris Arctove regor. contemne Booten, navita, turbinibus mediis permitte carinas. si mihi tempestas Libyam ventique negabunt, Augusti Fortuna dabit.” Iam classis in altum provehitur; dextra Ligures, Etruria laeva linquitur et caecis vitatur Corsica saxis. humanae specie plantae se magna figurat insula (Sardiniam veteres dixere coloni), dives ager frugum, Poenos Italosve petenti opportuna situ: quae pars vicinior Afris, plana solo, ratibus clemens; quae respicit Arcton, inmitis, scopulosa, procax subitisque sonora flatibus; insanos infamat navita montes. hic hominum pecudumque lues, sic 1 pestifer aer saevit et exclusis regnant Aquilonibus Austri. Quos ubi luctatis procul effugere carinis, per diversa ruunt sinuosae litora terrae. pars adit antiqua ductos Carthagine Sulcos; partem litoreo complectitur Olbia muro. urbs Libyam contra Tyrio fundata potenti tenditur in longum Caralis tenuemque per undas obvia dimittit fracturum flamina collem; efficitur portus medium mare, tutaque ventis omnibus ingenti mansuescunt stagna recessu. hanc omni petiere manu prorisque reductis suspensa Zephyros expectant classe faventes.