Hactenus armatae laudes: nunc qualibus orbem moribus et quanto frenet metuendus amore, quo tandem flexus trabeas auctore rogantes induerit fastisque suum concesserit annum, mitior incipiat fidibus iam Musa remissis. Principio magni custos Clementia mundi, quae Iovis incoluit zonam, quae temperat aethram frigoris et flammae medio, quae maxima natu caelicolum. nam prima chaos Clementia solvit congeriem miserata rudem vultuque sereno discussis tenebris in lucem saecula fudit. haec dea pro templis et ture calentibus aris te fruitur posuitque suas hoc pectore sedes. haec docet ut poenis hominum vel sanguine pasci turpe ferumque putes; ut ferrum, Marte cruentum, siccum pace feras; ut non infensus alendis materiem praestes odiis; ut sontibus ultro ignovisse velis, deponas ocius iram quam moveas, precibus numquam implacabilis obstes, obvia prosternas prostrataque more leonum despicias, alacres ardent qui frangere tauros, transiliunt praedas humiles. hac ipse magistra das veniam victis, hac exorante calores horrificos et quae, numquam nocitura, timentur iurgia contentus solo terrore coerces aetherii patris exemplo, qui cuncta sonoro concutiens tonitru Cyclopum spicula differt in scopulos et monstra maris nostrique cruoris parcus in Oetaeis exercet fulmina silvis. Huic divae germana Fides eademque sorori corde tuo delubra tenens sese omnibus actis inserit. haec docuit nullo livescere fuco, numquam falsa loqui, numquam promissa morari; invisos odisse palam, non virus in alto condere, non laetam speciem praemittere fraudi, sed certum mentique parem componere vultum; occulto saevire vetat, prodesse remittit. haec et amicitias longo plus tempore firmat mansuroque adamante ligat; nec mobile mutat ingenium, parvae strepitu nec vincula noxae dissolvi patitur, nec fastidire priorem inlicitur veniente novo, benefacta tenere, respuere offensas facilis, pariterque minoris officii magnique memor superare laborat utque hostes armis, meritis sic vincit amicos. haec fovet absentes, hacc longe sola remotis consulit, haec nullis avidam rumoribus aurem pandit, ut ignarum numquam laesura clientem insidiosa tuos alienent murmura sensus. Nee vivis adnexus amor meminisse sepultos desinit; in prolem transcurrit gratia patrum. hac tu Theodosium, tenuit dum sceptra, colebas, hac etiam post fata colis; nec pignora curas plus tua quam natos, dederat quos ille monendos tutandosque tibi. iustos nimiumque fideles fama putat, qui, cum possint commissa negare, maluerint nullo violati reddere quaestu: at Stilicho non divitias aurique relictum pondus, sed geminos axes tantumque reservat depositum teneris, quantum sol igneus ambit. quid non intrepidus credas, cui regia tuto creditur? Hoc clipeo munitus Honorius altum non gemuit patrem vitaeque et lucis in ipso limine, contemptus numquam, dat iura subactis gentibus et secum sentit crevisse triumphos. quem tu sic placida formas, sic mente severa, ut neque desidiae tradas, dum pronus ad omne quod libet obsequeris, nec contra nixus ovantem confringas animum: secret© consona regno ceu iuvenem doceas, moles quid publica poscat: ceu sanctum venerere senem patriisque gubernes imperium monitis; dominum summissus adores; obsequiis moderere ducem, pietate parentem. hinc fuit ut primos in coniuge disceret ignes ordirique virum non luxuriante iuventa, sed cum lege tori, casto cum foedere vellet. principe tu felix genero: felicior ille te socero. Fratrem levior nec cura tuetur Arcadium; nec, si quid iners atque impia turba praetendens proprio nomen regale furori audeat, adscribis iuveni. discordia quippe cum fremeret, numquam Stilicho sic canduit ira, saepe lacessitus probris gladiisque petitus, ut bello furias ultum, quas pertulit, iret inlicito causamque daret civilibus armis: cuius fulta fide mediis dissensibus aulae intemeratorum stabat reverentia fratrum. quin et Sidonias chlamydes et cingula bacis aspera gemmatasque togas viridesque smaragdo loricas galeasque redundantes hyacinthis gestatosque patri capulis radiantibus enses et vario lapidum distinctas igne coronas dividis ex aequo, ne non augusta supellex ornatusque pares geminis heredibus essent. mittitur et miles, quamvis certamine partes iam tumeant. hostem muniri robore mavis quam peccare fidem: permittis iusta petenti idque negas solum, cuius mox ipse repulsa gaudeat et quidquid fuerat deforme mereri. Omnes praeterea, puro quae crimina pellunt ore, deae iunxere choros unoque receptae pectore diversos tecum cinguntur in usus. Iustitia utilibus rectum praeponere suadet communesque sequi leges iniustaque numquam largiri sociis. durum Patientia corpus instruit, ut nulli cupiat cessisse labori; Temperies, ut casta petas; Prudentia, ne quid inconsultus agas: Constantia, futtile ne quid infirmumque geras. procul importuna fugantur numina, monstriferis quae Tartarus edidit antris: ac primam scelerum matrem, quae semper habendo plus sitiens patulis rimatur faucibus aurum, trudis Avaritiam; cuius foedissima nutrix Ambitio, quae vestibulis foribusque potentum excubat et pretiis commercia pascit honorum, pulsa simul. nec te gurges corruptior aevi traxit ad exemplum, qui iam firmaverat annis crimen et in legem rapiendi verterat usum. denique non dives sub te pro rure paterno vel laribus pallet; non insidiator oberrat facturus quemcumque reum. non obruta virtus paupertate latet. lectos ex omnibus oris evehis et meritum, non quae cunabula, quaeris, et qualis non unde satus. sub teste benigno vivitur; egregios invitant praemia mores. hinc priscae redeunt artes; felicibus inde ingeniis aperitur iter despectaque Musae colla levant, opibusque fluens et pauper eodem nititur ad fructum studio, cum cernat uterque quod nec inops iaceat probitas nec inertia surgat divitiis. Nee te iucunda fronte fefellit luxuries, praedulce malum, quae dedita semper corporis arbitriis hebetat caligine sensus membraque Circaeis effeminat acrius herbis, blanda quidem vultus, sed qua non taetrior ulla interius: fucata genas et amicta dolosis inlecebris torvos auro circumlinit hydros, ilia voluptatum multos innexuit hamis: te numquam conata capit. non prava libido stupris advigilat; non tempora somnus agendi frustratur; nullo citharae convivia cantu, non pueri lasciva sonant, quis cernere curis te vacuum potuit? quis tota mente remissum aut indulgentem dapibus, ni causa iuberet laetitiae? non indecores aeraria lassant expensae; parvo non improba littera libro absentum condonat opes, a milite parcus diligeris; neque enim neglectas pace cohortes tunc ditas, cum bella fremunt. scis nulla placere munera, quae metuens illis, quos spreverat, offert serus et incassum servati prodigus auri. antevenis tempus non expectantibus ultro munificus mensaeque adhibes et nomine quemque compellas clari, sub te quod gesserat olim, admonitum facti, figendaque sensibus addis verba, quibus magni geminatur gratia nodi. 1 Nee, si quid tribuas, iactatum saepius idem exprobrare soles nec, quos promoveris, alto turgidus adloqueris fastu nec prospera flatus attollunt nimios. quin ipsa Superbia longe discessit, vitium rebus sollemne secundis virtutumque ingrata comes, contingere passim adfarique licet, non inter pocula sermo captatur, pura sed libertate loquendi seria quisque iocis nulla formidine miscet. quem videt Augusti socerum regnique parentem, miratur conviva parem, cum tanta potestas civem lenis agat. te doctus prisca loquentem, te matura senex audit, te fortia miles adspersis salibus, quibus haud Amphiona quisquam praeferat Aonios meditantem carmine muros nec velit Orpheo migrantes pectine silvas. Hinc amor, hinc veris et non fallacibus omnes pro te solliciti votis; hinc nomen ubique plausibus, auratis celebrant hinc ora figuris. quae non incudes streperent, quae flamma vacaret fabrilis, quantis fluerent fornacibus aera effigies ductura tuas, quis devius esset angulus aut regio quae non pro numine vultus dilectos coleret, talem ni semper honorem respueres? decus hoc rapiat, quem falsa timentum munera decipiunt, qui se diffidit amari. hoc solus sprevisse potest, qui iure meretur. Undique legati properant generique sub ore in tua centenas optant praeconia voces. grates Gallus agit, quod limite tutus inermi et metuens hostile nihil nova culmina totis aedificat ripis et saevum gentibus amnem Thybridis in morem domibus praevelat amoenis. hinc Poeni cumulant laudes, quod rura tyranno libera possideant; hinc obsidione solutus Pannonius potorque Savi, quod clausa tot annis oppida laxatis ausus iam pandere portis rursum cote novat nigras rubigine falces exesosque situ cogit splendere ligones agnoscitque casas et collibus oscula notis figit et impresso glaebis non credit aratro, exsectis 1 inculta dabant quas saecula, silvis restituit terras et opacum vitibus Histrum conserit et patrium vectigal solvere gaudet, inmunis qui clade fuit. te sospite fas est vexatum laceri corpus iuvenescere regni. sub tot principibus quaecumque amisimus olim, tu reddis. solo poterit Stilichone medente crescere Romanum vulnus tectura cicatrix; inque suos tandem fines redeunte colono Illyricis iterum ditabitur aula tributis. Nec tamen humano cedit caeleste favori iudicium: cingunt superi concordibus unum praesidiis hostesque tuos aut litore produnt aut totum oppositi claudunt fugientibus aequor aut in se vertunt furiis aut militis ense bacchati laniant Pentheo corpora ritu; insidias retegunt et in ipsa cubilia fraudum ducunt ceu tenera venantem nare Molossi. ominibus ventura notant aut alite monstrant aut monitos certa dignantur imagine somnos. Pro quibus innumerae trabearum insignia terrae certatim petiere tibi. poscentibus ipse restiteras et mens, aliorum prona favori, index dura sui, facibus succensa pudoris tarda verecundis excusat praemia causis. ergo avidae tantosque novi spe consulis annos elusae dominae pergunt ad limina Romae, si minus adnuerit precibus, vel cogere certae cunctantem votoque moras auferre paratae. conveniunt ad tecta deae, quae Candida lucent monte Palatino. glaucis tum prima Minervae nexa comam foliis fulvaque intexta micantem veste Tagum tales profert Hispania voces: “Cunctamihi semper Stilicho, quaecumque poposci, concessit tantumque suos invidit honores. Augusti potuit soceri contemnere fasces: iam negat et genero. si non ut ductor ab orbe quem regit, accipiat saltem cognatus ab aula. exiguumne putat, quod sic amplexus Hiberam progeniem nostros inmoto iure nepotes sustinet, ut patrium commendet purpura Baetim? quod pulchro Mariae fecundat germine regnum? quod dominis speratur avus?” Tum flava repexo Gallia crine ferox evinctaque torque decoro binaque gaesa tenens animoso pectore fatur: “qui mihi Germanos solus Francosque subegit, cur nondum legitur fastis? cur pagina tantum nescit adhuc nomen, quod iam numerare decebat? usque adeone levis pacati gloria Rheni? ” Inde Caledonio velata Britannia monstro, ferro picta genas, cuius vestigia verrit caerulus Oceanique aestum mentitur amictus: me quoque vicinis pereuntem gentibus inquit “munivit Stilicho, totam cum Scottus Hivernen movit et infesto spumavit remige Tethys. illius effectum curis, ne tela timerem Scottica, ne Pictum tremerem, ne litore toto prospicerem dubiis venturum Saxona ventis.” Tum spicis et dente comas inlustris eburno et calido rubicunda die sic Africa fatur: “sperabam nullas trabeis Gildone perempto nasci posse moras, etiam nunc ille repugnat et tanto dubitat fasces praebere triurapho, qui mihi Maurorum penitus lacrimabile nomen ignorare dedit?” Post has Oenotria lentis vitibus intorquens hederas et palmite largo vina fluens: “si vos adeo Stilichone curules augeri flagratis ” ait “quas sola iuvare fama potest, quanto me dignius incitat ardor, ut praesente fruar conscendentemque tribunal prosequar atque anni pandentem claustra salutem? ” Talibus alternant studiis Romamque precantes, pro cunctis, hortantur, eat. nec segnius ilia paruit officio, raptis sed protinus armis ocior excusso per nubila sidere tendit. transvehitur Tuscos Appenninusque volatu stringitur. Eridanus clipei iam fulgurat umbra; constitit ante ducem tetrica nec Pallade vultum deterior nec Marte minor, tremit orbe corusco iam domus et summae tangunt laquearia cristae: tum prior attonitum gratis adfata querellis: “Servatas, Stilicho, per te, venerande, curules, ornatas necdum fateor. quid profuit anni servilem pepulisse notam? defendis honorem quem fugis, et spernis tota quem mole tueris? respuis oblatum, pro quo labente resistis? quae iam causa morae? quo me cunctabere rursus ingenio? nullus Boreae metus, omnis et Austri ora silet: cecidit Maurus, Germania cessit et Ianum pax alta ligat. te consule necdum digna feror? titulumne levem parvique nitoris credimus, Augusti quo se decorare fatentur, sub iuga quo gentes captivis regibus egi? Non, si prodigiis casus natura futures signat, polluimur macula, quod reris, Eois omen erat. quamquam nullis mi hi cognita rebus fabula; vix tanto risit de crimine rumor, opprobrii stat nulla fides nec littera venit vulgatura nefas: in quo vel maxima virtus est tua quod, nostros qui consulis omnia patres, de monstris taceas. pellendi denique nulla dedecoris sanctum violant oracula coetum nec mea funestum versavit curia nomen. pars sceleris dubitasse fuit: quaecumque profana pagina de primo venisset limine Phoebi, ante fretum deleta mihi, ne turpia castis auribus Italiae fatorum 1 exempla nocerent. publicus ille furor, quantum tua cura peregit, secretum meruit, laetetur quisquis Eoos scribere desierit fastos: portenta Gabinos ista latent; propriam labem texisse I'aborent. cur ego, quem numquam didici sensive creatum, gratuler exemptum? delicti paenitet illos: nos nec credidimus. Fuerit tamen omnibus unum crimen et ad nostras manaverit usque secures: plus ideo sumenda tibi fastigia vitas, ne pereat tam priscus honos, qui portus honorum semper erat. nullo sarciri consule damnum excepto Stilichone potest, bene praescia tempus mens tua distulerat; titulo tunc crescere posses, nunc per te titulus. consul succurre gravatis consulibus, quicumque fuit, quicumque futurus; annum redde tuum, quem iam secura sequatur posteritas nec iam doleat defensa vetustas. sic trabeis ultor Stilicho Brutusque repertor. libertas populi primo tune consule Bruto reddita per fasces; hic fascibus expulit ipsis servitium. instituit sublimem Brutus honorem; adseruit Stilicho. plus est servasse repertum, quam quaesisse novum, quid tardius ore rubenti adnuis et solitus frontem circumfluit ignis? tandem vince tuum, vincis qui cuncta, pudorem. Hos etiam, quamvis corrumpi munere nullo te certum est, mirare libens ac suscipe cinctus, quos tibi divino mecum Tritonia duxit pectine: tincta simul repetito murice fila contulimus pensis et eodem nevimus auro, aurea quo Lachesis sub te mihi saecula texit. hic ego promissam subolem sperataque mundo pignora praelusi. veram mox ipse probabis me vatem nostraeque fidem venientia telae fata dabunt.”Dixit gremioque rigentia profert dona, graves auro trabeas. insigne Minervam spirat opus, rutilis hic pingitur aula columnis et sacri Mariae partus; Lucina dolores solatur; residet fulgente puerpera lecto; sollicitae iuxta pallescunt gaudia matris. susceptum puerum redimitae tempora Nymphae auri fonte lavant: teneros de stamine risus vagitusque audire putes. iam creverat infans ore ferens patrem: Stilicho maturior aevi Martia recturo tradit praecepta nepoti. parte alia spumis fucantem Serica frena sanguineis primae signatus flore iuventae Eucherius flectebat equum iaculisque vel arcu aurea purpureos tollentes cornua cervos aureus ipse ferit. Venus hic invecta columbis tertia regali iungit conubia nexu, pennatique nurum circumstipantur Amores progenitam Augustis Augustorumque sororem. Eucherius trepido iam flammea sublevat ore virginis; adridet retro Thermantia fratri. iam domus haec utroque petit diademata sexu reginasque parit reginarumque maritos. Talibus invitat donis dextraque gerendum diva simul porrexit ebur; sollemnibus urnam commovet auspiciis avibusque incepta secundat. tunc habiles armis umeros iam vestibus ambit Romuleis; Latii sederunt pectore cultus loricaeque locum decuit toga, talis ab Histro vel Scythico victor rediens Gradivus ab axe deposito mitis clipeo candentibus urbem ingreditur trabeatus equis; spatiosa Quirinus frena regit currumque patris Bellona cruentum ditibus exuviis tendens ad sidera quercum praecedit, lictorque Metus cum fratre Pavore barbara ferratis innectunt colla catenis velati galeas lauro, propiusque iugales formido ingentem vibrat succincta securim. Vidit ut optato se consule Roma potitam: nunc ait “Elysii lucos inrumpere campi, nunc libet, ut tanti Curiis miracula voti Fabriciisque feram, famae qui vulnere nuper calcatam flevere togam: iam prata choreis pulsent nec rigidos pudeat lusisse Catones. audiat hoc senior Brutus Poenisque tremendi Scipiadae, geminis tandem quod libera damnis unius auxilio fasces Libyamque recepi. quod superest unum precibus, fortissime consul, adde meis, urbique tuum largire parumper, quem rogat, adventum, quam tu belloque fameque depulsa terris iterum regnare dedisti. splendida suscipiant alium te rostra Camillum, ultorem videant servatoremque Quirites et populus quem ductor ames: quibus Africa per te nec prius auditas Rhodanus iam donat aristas, ut mihi vel Massyla Ceres vel Gallica prosit fertilitas messesque vehat nunc umidus Auster, nunc Aquilo, cunctis ditescant horrea ventis. Quae tunc Flaminiam stipabunt milia vulgi! fallax o quotiens pulvis deludet amorem suspensum, veniens omni dum crederis hora! spectabunt cupidae matres, spargentur et omnes flore viae, superet cum Pincia culmina consul arduus, antiqui species Romana senatus. Pompeiana dabunt quantos proscaenia plausus! ad caelum quotiens vallis tibi Murcia ducet nomen Aventino Pallanteoque recussum! nunc te conspiciam castris, permitte, relictis mox et cum genero trabeis visura secundis.” Haec dum Roma refert, iam Fama loquacibus alis pervolat Oceanum, Unguis et mille citatos festinare iubet proceres, nullique senectus, non iter hibernis obstant nec flatibus Alpes: vincit amor, meriti pridem clarique vetustis fascibus ad socii properant et vindicis annum, sic ubi fecunda reparavit morte iuventam et patrios idem cineres collectaque portat unguibus ossa piis Nilique ad litora tendens unicus extreme Phoenix procedit ab Euro: conveniunt aquilae cunctaeque ex orbe volucres, ut Solis mirentur avem; procul ignea lucet ales, odorati redolent cui cinnama busti. Nee minor in caelo chorus est; exultat uterque Theodosius divique tui; Sol ipse quadrigis vere coronatis dignum tibi praeparat annum. Est ignota procul nostraeque impervia menti, vix adeunda deis, annorum squalida mater, inmensi spelunca aevi, quae tempora vasto suppeditat revocatque sinu. complectitur antrum, omnia qui placido consumit numine, serpens perpetuumque viret squamis caudamque reductam ore vorat tacito relegens exordia lapsu. vestibuli custos vultu longaeva decoro ante fores Natura sedet, cunctisque volantes dependent membris animae. mansura verendus scribit iura senex, numeros qui dividit astris et cursus stabilesque moras, quibus omnia vivunt ac pereunt fixis cum legibus. ille recenset, incertum quid Martis iter certumque Tonantis prospiciat mundo; quid velox semita Lunae pigraque Saturni; quantum Cytherea sereno curriculo Phoebique comes Cyllenius erret. Illius ut magno Sol limine constitit antri, occurrit Natura potens seniorque superbis canitiem inclinat radiis. tum sponte reclusus laxavit postes adamas, penetrale profundum panditur et sedes aevique arcana patescunt. hic habitant vario facies distincta metallo saecula certa locis: illic glomerantur acna, hic ferrata rigent, illic argentea candent. eximia regione domus, contingere terris difficilis, rutili stabat grex aureus anni: quorum praecipuum pretioso corpore Titan signandum Stilichone legit; tunc imperat omncs pone sequi dictisque simul compellat euntes: “En, cui distulimus melioris saecla metalli, consul adest. ite optati mortalibus anni, ducite virtutes; hominum florescite rursus ingeniis hilares Baccho frugumque feraces. non inter geminos Anguis glaciale Triones sibilet, inmodico nec frigore saeviat Ursa. non toto fremat ore 1 Leo, nec brachia Caneri urat atrox aestas, madidae nec prodigus urnae semina praerupto dissolvat Aquarius imbre. Phrixeus roseo producat fertile cornu ver Aries, pingues nec grandine tundat olivas Scorpius; autumni maturet germina Virgo, lenior et gravidis adlatret Sirius uvis.” Sic fatus croceis rorantes ignibus hortos ingreditur vallemque suam, quam flammeus ambit rivus et inriguis largum iubar ingerit herbis, quas Solis pascuntur equi; flagrantibus inde caesariem sertis et lutea lora iubasque subligat alipedum, gelidas hinc Lucifer ornat, hinc Aurora comas iuxtaque adludit habenis aureus et nomen praetendit consulis Annus: inque novos iterum revoluto cardine cursus scribunt aetheriis Stilichonem sidera fastis.