Quicumque regno fidit et magna potens dominatur aula nec leves metuit deos animumque rebus credulum laetis dedit, me videat et' te, Troia: non umquam tulit documenta fors maiora, quam fragili loco starent superbi, columen eversum occidit pollentis Asiae, caelitum egregius labor; ad cuius arma venit et qui frigidum septena Tanain ora pandentem bibit, et quae vagos vicina prospiciens Scythas ripam catervis Ponticam viduis ferit, et qui renatum primus excipiens diem tepidum rubenti Tigrin inmiscet freto, excisa ferro est, Pergamum incubuit sibi. en alta muri decora congesti iacent tectis adustis; regiam flammae ambiunt omnisque late fumat Assaraci domus. non prohibet avidas flamma victoris manus: diripitur ardens Troia, nec caelum patet undante fumo: nube ceu densa obsitus ater favilla squalet Iliaca dies. stat avidus irae victor et lentum Ilium metitur oculis ac decem tandem ferus ignoscit annis; horret afflictam quoque, victamque quamvis videat, haut credit sibi potuisse vinci, spolia populator rapit Dardania; praedam mille non capiunt rates. Testor deorum numen adversum mihi, patriaeque cineres teque rectorem Phrygum quem Troia toto conditum regno tegit, tuosque manes quo stetit stante Ilium, et vos meorum liberam magni greges, umbrae minores: quicquid adversi accidit, quaecumque Phoebas ore lymphato furens credi deo vetante praedixit mala, prior Hecuba vidi. gravida nec tacui metus et vana vates ante Cassandram fui. non cautus ignes Ithacus aut Itbaci comes nocturnus in vos sparsit aut fallax Sinon: meus ignis iste est, facibus ardetis meis. sed quid ruinas urbis eversae gemis, vivax senectus? respice infelix ad hos luctus recentes: Troia iam vetus est malum, vidi execrandum regiae caedis nefas ipsasque ad aras maius admissum scelus Aeacidis armis, cum ferox, scaeva manu coma reflectens regium torta caput, alto nefandum vulneri ferrum abdidit; quod. penitus actum cum recepisset, libens ensis senili siccus e iugulo redit. placare quem non potuit a caede effera mortalis aevi cardinem extremum premens superique testes sceleris et quoddam sacrum regni iacentis? ille tot regum parens caret sepulcro Priamus et flamma indiget ardente Troia, non tamen superis sat est: dominum ecce Priami nuribus et natis legens sortitur urna praedaque en vilis sequar. hic Hectoris coniugia despondet sibi. hic optat Heleni coniugem. hic Antenoris; nec dest tuos. Cassandra, qui thalamos petat. mea sors timetur, sola sum Danais metus. Lamenta cessant? turba captivae mea, ferite palmis pectora et planctus date et iusta Troiae facite, iamdudum sonet fatalis Ide, iudicis diri domus. Non rude vulgus lacrimisque a ovum lugere iubes: hoc continuis egimus annis, ex quo tetigit Phrygius Graias hospes Amyclas securique fretum pinus matri sacra Cybebae. deciens nivibus canuit Ide, deciens nostris nudata rogis, et Sigeis trepidus campis decumas secuit messor aristas, ut nulla dies maerore caret. sed nova fletus causa ministrat: ite ad planctus, miseramque leva, regina, manum. vulgus dominam vile sequemur: non indociles lugere sumus. Fidae casus nostri comites, solvite crinem, per colla fluant maesta capilli tepido Troiae pulvere turpes: complete manus, hoc ex Troia sumpsisse licet. paret exertos turba lacertos; veste remissa substringe sinus uteroque tenus pateant artus. cui coniugio pectora velas, captive pudor? cingat tunicas palla solutas, vacet ad crebri verbera planctus furibunda manus— placet hic habitus, placet: agnosco Troada turbam. iterum luctus redeant veteres, solitum flendi vincite morem: Hectora flemus. Solvimus omnes lacerum multo funere crinem; coma demissa est libera nodo sparsitque cinis fervidus ora. cadit ex umeris vestis apertis imumque tegit suffulta latus; iam nuda vocant pectora dextras: nunc, nunc viles exprome, dolor. Rhoetea sonent litora planctus, habitantque cavis montibus Echo non, ut solita est, extrema brevis verba remittat, totos reddat Troiae gemitus: audiat omnis pontus et aether. saevite, manus, pulsu pectus tundite vasto, non sum solito contenta sono: Hectora flemus. HEC Tibi nostra ferit dextra lacertos umerosque ferit tibi sanguineos, tibi nostra caput dextera pulsat, tibi maternis ubera palmis laniata iacent: fluat et multo sanguine manet quamcumque tuo funere feci rapta cicatrix. columen patriae, mora fatorum, tu praesidium Phrygibus fessis, tu murus eras umerisque tuis stetit illa decem fulta per annos: tecum cecidit summusque dies Hectoris idem patriaeque fuit. Vertite planctus: Priamo vestros fundite fletus, satis Hector habet. Accipe, rector Phrygiae, planctus, accipe fletus, bis capte senex, nil Troia semel te rege tulit, bis pulsari Dardana Graio moenia ferro bisque pharetras passa Herculeas. post elatos Hecubae partus regumque gregem postrema pater funera cludis magnoque Iovi victima caesus Sigea, premis litora truncus. Alio lacrimas flectite vestras: non est Priami miseranda mei mors, Iliades. felix Priamus dicite cunctae: liber manes vadit ad imos, nec feret umquam victa Graium cervice iugum; non ille duos videt Atridas nec fallacem cernit Vlixen; non Argolici praeda triumphi subiecta feret colla tropaeis; non adsuetas ad sceptra manus posterga dabit currusque sequens Agamemnonios aurea dextra vincula gestans latis fiet pompa Mycenis. Felix Priamus dicimus omnes: secum excedens sua regna tulit; nunc Elysii nemoris tutis errat in umbris interque pias felix animas Hectora quaerit. felix Priamus, felix quisquis bello moriens omnia secum consumpta tulit. O longa Danais semper in portu mora, seu petere bellum, petere seu patriam volunt. Quae causa ratibus faciat et Danais moram, effare, reduces quis deus claudat vias. Pavet animus, artus horridus quassat tremor, maiora veris monstra (vix capiunt fidem) vidi ipse, vidi. summa iam Titan iuga stringebat ortu, vicerat noctem dies, cum subito caeco terra mugitu fremens concussa totos traxit ex imo sinus; movere silvae capita et excelsum nemus fragore vasto tonuit et lucus sacer: Idaea ruptis saxa ceciderunt iugis. nec terra solum tremuit: et pontus suum adesse Achillen sensit ac stravit vada. tum scissa vallis aperit immensos specus et hiatus Erebi pervium ad superos iter tellure fracta praebet ac tumulum levat. emicuit ingens umbra Thessalici ducis, Threicia qualis arma proludens tuis iam, Troia, fatis stravit aut Neptunium cana nitentem perculit iuvenem coma, aut cum inter acies Marte violento furens corporibus amnes clusit et quaerens iter tardus cruento Xanthus erravit vado, aut cum superbo victor in curru stetit egitque habenas Hectorem et Troiam trahens. implevit omne litus irati sonus: cite, ite inertes, manibus meis debitos auferte honores, solvite ingratas rates per nostra ituri maria, non parvo luit iras Achillis Graecia et magno luet: desponsa nostris cineribus Polyxene Pyrrhi manu mactetur et tumulum riget.' haec fatus alta nocte demersit diem repetensque Ditem rursus ingentem specum coeunte terra iunxit, immoti iacent tranquilla pelagi, ventus abiecit minas placidumque fluctu murmurat leni mare, Tritonum ab alto cecinit hymenaeum chorus. Cum laeta pelago vela rediturus dares, excidit Achilles, cuius unius manu impulsa Troia, quicquid accessit morae illo remoto, dubia quo caderet stetit, velis licet quod petitur ac properes dare, sero es daturus: iam suum cuncti duces tulere pretium, quae minor merces potest tantae dari virtutis? an meruit parum qui, fugere bellum iussus et longa sedens aevum senecta ducere ac Pylii senis transcendere annos, exuit matris dolos falsasque vestes, fassus est armis virum? inhospitali Telephus regno impotens, dum Mysiae ferocis introitus negat, rudem cruore regio dextram imbuit fortemque eandem sensit et mitem manum. cecidere Thebae, vidit Eetion capi sua regna victus; clade subversa est pari apposita celso parva Lyrnesos iugo, captaque tellus nobilis Briseide et causa litis regibus Chryse iacet et nota fama Tenedos et quae pascuo fecunda pingui Thracios nutrit greges Scyros fretumque Lesbos Aegaeum secans et cara Phoebo Cilla; quid quas alluit vernis Caycus gurgitem attollens aquis? haec tanta clades gentium ac tantus pavor, sparsae tot urbes turbinis vasti modo alterius esset gloria ac summum decus: iter est Achiilis; sic meus venit pater et tanta gessit bella, dum bellum parat. ut alia sileam merita, non unus satis Hector fuisset? Iliun vicit pater, vos diruistis. inclitas laudes iuvat et facta magni clara genitoris sequi: iacuit peremptus Hector ante oculos patris patruique Memnon, cuius ob luctum parens pallente maestum protulit vultu diem; suique victor operis exemplum horruit didicitque Achilles et dea natos mori. tum saeva Amazon ultimus cecidit metus. debes Achilli, merita si digne aestimas, et si ex Mycenis virginem atque Argis petat. dubitatur et iam placita nunc subito improbas Priamique natam Pelei nato ferum mactare credis? at tuam natam parens Helenae immolasti: solita iam et facta expeto. Iuvenile vitium est regere non posse impetum; aetatis alios fervor hic primus rapit, Pyrrhum paternus, spiritus quondam trucis minasque tumidi lentus Aeacidae tuli: quo plura possis, plura patienter feras. Quid caede dira nobiles clari ducis aspergis umbras? noscere hoc primum decet, quid facere victor debeat, victus pati. violenta nemo imperia continuit diu, moderata durant: quoque Fortuna altius evexit ac levavit humanas opes, hoc se magis supprimere felicem decet variosque casus tremere metuentem deos nimium faventes. magna momento obrui vincendo didici. Troia nos tumidos facit nimium ac feroces? stamus hoc Danai loco, unde illa cecidit, fateor, aliquando impotens regno ac superbus altius memet tuli; sed fregit illos spiritus haec quae dare potuisset aliis causa, Fortunae favor, tu me superbum, Priame, tu timidum facis. ego esse quicquam sceptra nisi vano putem fulgore tectum nomen et falso comam vinclo decentem? casus haec rapiet brevis, nec mille forsan ratibus aut annis decem: non omnibus fortuna tam lenta imminet. equidem fatebor (pace dixisse hoc tua, Argiva tellus, liceat) affligi Phrygas vinci que volui: ruere et aequari solo utinam arcuissem. sed regi frenis nequit et ira et ardens hostis et victoria commissa nocti quicquid indignum aut ferum cuiquam videri potuit, hoc fecit dolor tenebraeque, per quas ipse se inritat furor, gladiisque felix, cuius infecti semel vecors libido est. quicquid eversae potest superesse Troiae, maneat: exactum satis poenarum et ultra est. regia ut virgo occidat tumuloque donum detur et cineres riget et facinus atrox caedis ut thalamos vocent? non patiar, in me culpa cunctorum redit: qui non vetat peccare, cum possit, iubet. Nullumne Achillis praemium manes ferent? 1 Ferent, et illum laudibus cuncti canent magnumque terrae nomen ignotae audient. quod si levatur sanguine infuso cinis, opima Phrygii colla caedantur greges fluatque nulli flebilis matri cruor. quis iste mos est, quando in inferias homo est impensus hominis? detrahe invidiam tuo odiumque patri, quem coli poena iubes. O tumide, rerum dum secundarum status extollit animos, timide cum increpuit metus, regum tyranne! etiamne flammatum geris amoris aestu pectus ac veneris novae? solusne totiens spolia de nobis feres? hac dextra Achilli victimam reddam suam. quam si negas retinesque, maiorem dabo dignamque quam det Pyrrhus; et nimium diu a caede nostra regia cessat manus paremque poscit Priamus, Haud equidem nego hoc esse Pyrrhi maximum in bello decus, saevo peremptus ense quod Priamus iacet, supplex paternus, Supplices nostri patris hostesque eosdem novimus. Priamus tamen praesens rogavit; tu gravi pavidus metu, nec ad rogandum fortis, Aiaci preces Ithacoque mandas clausus atque hostem tremens. At non timebat tunc tuus, fateor, parens, interque caedes Graeciae atque ustas rates segnis iacebat belli et armorum immemor, levi canoram verberans plectro chelyn. Tunc magnus Hector, arma contemnens tua, cantus Achillis timuit, et tanto in metu navalibus pax alta Thessalicis fuit. Nempe isdem in istis Thessalis navalibus pax alta rursus Hectoris patri fuit. Est regis alti spiritum regi dare. Cur dextra regi spiritum eripuit tua? Mortem misericors saepe pro vita dabit. Et nunc misericors virginem busto petis? Iamne immolari virgines credis nefas? Praeferre patriam liberis regem decet. Lex nulla capto parcit aut poenam impedit. Quod non vetat lex, hoc vetat fieri pudor. Quodcumque libuit facere victori licet. Minimum decet libere cui multum licet. His ista iactas, quos decem annorum gravi regno subactos Pyrrhus exsolvit iugo? caret. Hos Scyrus animos? Scelere quae fratrum Inclusa fluctu— Nempe cognati maris: Atrei et Thyestae nobilem novi domum. EX virginis concepte furtivo stupro et ex Achilles nate, sed nondum viro— Illo ex Achille, genere qui mundum suo sparsus per omne caelitum regnum tenet: Thetide aequor, umbras Aeaco, caelum Iove. Illo ex Achille, qui manu Paridis iacet. . Quem nec deorum comminus quisquam petit. Compescere equidem verba et audacem malo * poteram domare: sed meus captis quoque scit parcere ensis, potius interpres deum Calchas vocetur: fata si poscent, dabo. Tu qui Pelasgae vincla solvisti rati morasque bellis, arte qui reseras polum, cui viscerum secreta, cui mundi fragor et stella longa semitam flamina trahens dant signa fati, cuius ingenti mihi mercede constant ora: quid iubeat deus effare, Calchas, nosque consilio rege. Dant fata Danais quo solent pretio viam: mactanda virgo est Thessali busto ducis; sed quo iugari Thessalae cultu solent Ionidesve vel Mycenaeae nurus, Pyrrhus parenti coniugem tradat suo: sic rite dabitur, non tamen nostras tenet haec una puppes causa: nobilior tuo, Polyxene, cruore debetur cruor, quem fata quaerunt, turre de summa cadat Priami nepos Hectoreus et letum oppetat. tum mille velis impleat classis freta. Verum est an timidos fabula decipit umbras corporibus vivere conditis, cum coniunx oculis imposuit manum supremusque dies solibus obstitit et tristis cineres urna cohercuit? non prodest animam tradere funeri, sed restat miseris vivere longius? an toti morimur nullaque pars manet nostri, cum profugo spiritus halitu immixtus nebulis cessit in aera et nudum tetigit subdita fax latus? Quicquid sol oriens, quicquid et occidens novit, caeruleis Oceanus fretis quicquid bis veniens et fugiens lavat, , aetas Pegaseo corripiet gradu. quo bis sena volant sidera turbine, quo cursu properat volvere saecula astrorum dominus, quo properat modo obliquis Hecate currere flexibus: hoc omnes petimus fata nec amplius, iuratos superis qui tetigit lacus, usquam est: ut calidis fumus ab ignibus vanescit, spatium per breve sordidus, ut nubes, gravidas quas modo vidimus, arctoi Boreae dissicit impetus: sic hic, quo regimur, spiritus effluet. post mortem nihil est ipsaque mors nihil, velocis spatii meta novissima; spem ponant avidi, solliciti metum: tempus nos avidum devorat et chaos. mors individua est, noxia corpori nec parcens animae: Taenara et aspero regnum sub domino limen et obsidens custos non facili Cerberus ostio rumores vacui verbaque inania et par sollicito fabula somnio. quaeris quo iaceas post obitum loco? quo non nata iacent.— Quid, maesta Phrygiae turba, laceratis comas miseramque tunsae pectus effuso genas fletu rigatis? levia perpessae sumus, si flenda patimur. Ilium vobis modo, mihi cecidit olim. cum ferus curru incito mea membra raperet et gravi gemeret sono Peliacus axis pondere Hectoreo tremens. tunc obruta atque eversa quodcumque accidit torpens malis rigensque sine sensu fero. iam erepta Danais coniugem sequerer meum, nisi hic teneret: hic meos animos domat morique prohibet; cogit hic aliquid deos adhuc rogare— tempus aeramnae addidit, hic mihi malorum maximum fructum abstulit, nihil timere: prosperis rebus locus ereptus omnis, dira qua veniant habent, miserrimum est timere, cum speres nihil. Quis te repens commovit afflictam metus? Exoritur aliquod maius ex magno malum, nondum mentis Ilii fatum stetit. Et quas reperiet, ut velit, clades deus? Stygis profundae claustra et obscuri specus laxantur et, ne desit e versis metus, hostes ab imo conditi Dite exeunt— solisne retro pervium est Danais iter? certe aequa mors est— turbat atque agitat Phrygas communis iste terror, hic proprie meum exterret animum, noctis horrendae sopor. Quae visa portas? effer in medium metus. Partes fere nox alma transierat duas clarumque septem verterant stellae iugum; ignota tandem venit afflictae quies brevisque fessis somnus obrepsit genis, si somnus ille est mentis attonitae stupor: cum subito nostros Hector ante oculos stetit, non qualis ultro bella in Argivos ferens Graias petebat facibus Idaeis rates, nec caede multa qualis in Danaos furens vera ex Achille spolia simulato tulit, non ille vultus flammeum intendens iubar, sed fessus ac deiectus et fletu gravis similisque maesto, squalida obtectus coma. iuvat tamen vidisse; tum quassans caput: 'dispelle somnos' inquitet natum eripe, o fida coniunx: lateat, haec una est salus. omitte fletus— Troia quod cecidit gemis? utinam iaceret tota. festina, amove quocumque nostrae parvulam stirpem domus.' mihi gelidus horror ac tremor somnum expulit, oculosque nunc huc pavida, nunc illuc ferens oblita nati misera quaesivi Hectorem: fallax per ipsos umbra complexus abit. O nate, magni certa progenies patris, spes una Phrygibus, unica adflictae domus, veterisque suboles sanguinis nimium inclita nimiumque patri similis: hos vultus meus habebat Hector, talis incessu fuit habituque talis, sic tulit fortes manus, Sic celsus umeris, fronte sic torva minax cervice fusam dissipans iacta comam— o nate sero Phrygibus, o matri cito, eritne tempus illud ac felix dies quo Troici defensor et vindex soli recidiva ponas Pergama et sparsos fuga cives reducas, nomen et patriae suum Phrygibusque reddas? sed mei fati memor tam magna timeo vota— quod captis sat est, vivamus, heu me, quis locus fidus meo erit timori quave te sede occulam? arx illa pollens opibus et muris deum, gentes per omnes clara et invidiae gravis, nunc pulvis altus, strata sunt flamma omnia superestque vasta ex urbe ne tantum quidem, quo lateat infans, quem locum fraudi legam,1? est tumulus ingens coniugis cari sacer, verendus hosti, mole quem immensa parens opibusque magnis struxit, in luctus suos rex non avarus: optime credam patri, sudor per artus frigidus totos cadit: omen tremesco misera feralis loci. Miser occupet praesidia, securus legat. Quid quod latere sine metu magno nequit? Ne prodat aliquis, amove testes doli. , Si quaeret hostis? Vrbe in eversa perit. haec causa multos una ab interitu arcuit: credi perisse, Vix spei quicquam est super: quid proderit latuisse redituro in manus? Victor feroces impetus primos habet. Grave pondus illum magna nobilitas premit; quis te locus, quae regio seducta, invia tuto reponet? quis feret trepidis opem? quis proteget? qui semper, etiam nunc tuos, Hector, tuere: coniugis furtum piae serva et fideli cinere victurum excipe, succede tumulo, nate— quid retro fugis? turpisne latebras spernis? agnosco indolem: pudet timere, spiritus magnos fuga animosque veteres, sume quos casus dedit, en intuere, turba quae simus super: tumulus, puer, captiva: cedendum est malis, sanctas parentis conditi sedes age aude subire, fata si miseros iuvant, habes salutem; fata si vitam negant, habes sepulchrum. Claustra commissum tegunt; quem ne tuus producat in medium timor, procul hinc recede teque diversam amove. Levius solet timere, qui propius timet; sed, si placet, referamus hinc alio pedem. Cohibe parumper ora questusque opprime: gressus nefandos dux Cephallanum admovet. Dehisce tellus tuque, coniunx, ultimo specu revulsam scinde tellurem et Stygis sinu profundo conde depositum meum. adest Vlixes, et quidem dubio gradu vultuque: nectit pectore astus callido. Durae minister sortis hoc primum peto. ut, ore quamvis verba dicantur meo, non esse credas nostra: Graiorum omnium procerumque vox est, petere quos seras domos Hectorea suboles prohibet: hanc fata expetunt. sollicita Danaos pacis incertae fides semper tenebit, semper a tergo timor respicere coget arma nec poni sinet, dum Phrygibus animos natus eversis dabit, Andromacha, † vester, augur haec Calchas canit; et, si taceret augur haec Calchas, tamen dicebat Hector, cuius et stirpem horreo. generosa in ortus semina exsurgunt suos: sic ille magni parvus armenti comes primisque nondum cornibus findens cutem cervice subito celsus et fronte arduus gregem paternum ducit ac pecori imperat; quae tenera caeso virga de trunco stetit, par ipsa matri tempore exiguo subit umbrasque terris reddit et caelo nemus; sic male relictus igne de magno cinis vires resumit. est quidem iniustus dolor rerum aestimator: si tamen tecum exigas, veniam dabis, quod bella post hiemes decem totidemque messes iam senex miles timet aliasque clades rursus ac numquam bene Troiam iacentem, magna res Danaos movet, futurus Hector: libera Graios metu. haec una naves causa deductas tenet, hac classis haeret, neve crudelem putes, quod sorte iussus Hectoris natum petam: petissem Oresten. patere quod victor tulit. Vtinam quidem esses, nate, materna in manu, nossemque quis te casus ereptum mihi teneret, aut quae regio— non hostilibus confossa telis pectus aut vinclis manus secantibus praestricta, non acri latus utrumque flamma cincta maternam fidem umquam exuissem. nate, quis te nunc locus, fortuna quae possedit? errore avio vagus arva lustras? vastus an patriae vapor corripuit artus? saevus an victor tuo lusit cruore? numquid immanis ferae morsu peremptus pascis Idaeas aves? Simulata remove verba; non facile est tibi decipere Vlixen: vicimus matrum dolos etiam dearum. cassa consilia amove; ubi natus est? Vbi Hector? ubi cuncti Phryges? ubi Priamus? unum quaeris: ego quaero omnia. VLBL Coacta dices sponte quod fari abnuis. Tuta est, perire quae potest debet cupit. Magnifica verba mors prope admota excutit. Si vis, Vlixe, cogere Andromacham metu, vitam minare: nam mori votum est mihi. Verberibus igni t morte cruciatu eloqui quodcumque celas adiget invitam dolor et pectore imo condita arcana eruet: necessitas plus posse quam pietas solet. Propone flammas, vulnera et diras mali doloris artes et famem et saevam sitim variasque pestes undique, et ferrum inditum visceribus istis, carceris caeci luem, et quicquid audet victor iratus timens: VLIX. Stulta est fides celare quod prodas statim. animosa nullos mater admittit metus. Hic ipse, quo nunc contumax perstas, amor consulere parvis liberis Danaos monet. post arma tam longinqua, post annos decem minus timerem quos facit Calchas metus, si mihi timerem: bella Telemacho paras. Invita, Vlixe, gaudium Danais dabo: dandum est; fatere quos premis luctus, dolor. gaudete, Atridae, tuque laetifica, ut soles, refer Pelasgis: Hectoris proles obit. Et esse verum hoc qua probas Danais fide? Ita quod minari maximum victor potest contingat et me fata maturo exitu facilique solvant ac meo condant solo et patria tellus Hectorem leviter premat, ut luce caruit: inter extinctos iacet datumque tumulo debita exanimis tulit. Expleta fata stirpe sublata Hectoris solidamque pacem laetus ad Danaos feram— quid agis, Vlixe? Danaidae credent tibi: tu cui? parenti— fingit an quisquam hoc parens, nec abominandae mortis auspicium pavet? auspicia metuunt qui nihil maius timent. fidem alligavit iure iurando suam— si peierat, timere quid gravius potest? nunc advoca astus, anime, nunc fraudes, dolos. nunc totum Vlixen; veritas numquam perit. scrutare matrem, maeret, illacrimat, gemit; sed et huc et illuc anxios gressus refert missasque voces aure sollicita excipit: magis haec timet, quam maeret. ingenio est onus. Alios parentes alioqui in luctu decet: tibi gratulandum est. misera, quod nato cares. quem mors manebat saeva praecipitem datum e turre, lapsis sola quae muris manet. Reliquit animus membra, quatiuntur, labant torpetque vinctus frigido sanguis gelu. Intremuit: hac, hac parte quaerenda est mihi; matrem timor detexit: iterabo metum.— ite, ite celeres, fraude materna abditum hostem, Pelasgi nominis pestem ultimam, ubicumque latitat, erutam in medium date. bene est: tenetur, perge, festina, attrahe— quid respicis trepidasque? iam certe perit. Vtinam timerem, solitus ex longo est metus: dediscit animus †scire quod didicit diu. Lustrale quoniam debitum muris puer sacrum antecessit nec potest vatem sequi meliore fato raptus, hoc Calchas ait modo piari posse redituras rates, si placet undas Hectoris sparsi cinis ac tumulus imo totus aequetur solo. nunc ille quoniam debitam effugit necem, erit admovenda sedibus sacris manus. Quid agimus? animum distrahit geminus timor: hinc natus, illinc coniugis sacri cinis, pars utra vincet? testor immites deos, deosque veros coniugis manes mei: non aliud, Hector, in meo nato mihi placere quam te. vivat, ut possit tuos referre vultus— prorutus tumulo cinis mergetur? ossa fluctibus spargi sinam disiecta vastis? potius hic mortem oppetat.— poteris nefandae deditum mater neci videre? poteris celsa per fastigia missum rotari? potero, perpetiar, feram, dum non meus post fata victoris manu iactetur Hector.— hic suam poenam potest sentire, at illum fata iam in tuto locant— quid fluctuaris? statue, quem poenae extrahas. ingrata, dubitas? Hector est illinc tuus— erras: utrimque est Hector; hic sensus potens, forsan futurus ultor extincti patris— utrique parci non potest: quid iam facis? serva e duobus, anime, quem Danai timent. Responsa peragam: funditus busta eruam. Quae vendidistis? Pergam et e summo aggere traham sepulchra, Caelitum appello fidem fidemque Achillis: Pyrrhe, genitoris tui munus tuere. Tumulus hic campo statim toto iacebit. Fuerat hoc prorsus nefas Danais inausum. templa violastis, deos etiam faventes: busta transierat furor. resistam, inermis offeram armatis manus, dabit ira vires, qualis Argolicas ferox turmas Amazon stravit, aut qualis deo percussa Maenas entheo silvas gradu armata thyrso terret atque expers sui vulnus dedit nec sensit, in medios ruam. tumuloque cineris socia defenso cadam. Cessatis.et vos flebilis clamor movet furorque cassus feminae? iussa ocius peragite. Me, me sternite hic ferro prius. repellor, heu me. rumpe fatorum moras, molire terras, Hector: ut Vlixen domes, vel umbra satis es— arma concussit manu, iaculatur ignes— cernitis, Danai, Hectorem? an sola video? Funditus cuncta eruam. Quid agis? ruina pariter et natum et virum prosternis una? forsitan Danaos prece placare poteris, conditum illidet statim: immane busti pondus— intereat miser ubicumque potius, ne pater natum obruat prematque patrem natus.— Ad genua accido supplex, Vlixe, quamque nullius pedes novere dextram pedibus admoveo tuis. miserere matris et preces placidus pias patiensque recipe, quoque te celsum altius superi levarunt, mitius lapsos preme: misero datur quodcumque, fortunae datur. sic te revisat coniugis sanctae torus, annosque, dum te recipit, extendat suos Laerta; sic te iuvenis excipiat tuus, et vota vincens vestra felici indole aetate avum transcendat, ingenio patrem. miserere matris: unicum adflictae mihi solamen hic est. Exhibe natum et roga. Huc e latebris procede tuis, flebile matris furtum miserae. hic est, hic est terror, Vlixe, mille carinis. submitte manus dominique pedes supplice dextra stratus adora nec turpe puta quicquid miseros fortuna iubet. pone ex animo reges atavos magnique senis iura per omnis incluta terras j excidat Hector, gere captivum positoque genu, si tua nondum funera sentis, matris fletus imitare tuae. Vidit pueri regis lacrimas et Troia prior, parvusque minas trucis Alcidae flexit Priamus. ille, ille ferox, cuius vastis viribus omnes cessere ferae, qui perfracto limine Ditis caecum retro patefecit iter, hostis parvi victus lacrimis: 'suscipe' dixit 'rector habenas patrioque sede celsus solio; sed sceptra fide meliore tene.' hoc fuit illo victore capi: discite mites Herculis iras. an sola placent Herculis arma? iacet ante pedes non minor illo supplice supplex vitamque petit— regnum Troiae quocumque volet Fortuna ferat. Matris quidem me maeror attonitae movet, magis Pelasgae me tamen matres movent, quarum iste magnos crescit in luctus puer. Has, has ruinas urbis in cinerem datae hic excitabit? hae manus Troiam erigent? nullas habet spes Troia, si tales habet. non sic iacemus Troes, ut cuiquam metus possimus esse. spiritus genitor fecit? sed nempe tractus, ipse post Troiam pater posuisset animos, magna quos frangunt mala. si poena petitur, (quae peti gravior potest?) famulare collo nobili subeat iugum, servire liceat, aliquis hoc regi negat? Non hoc Vlixes, sed negat Calchas tibi. O machinator fraudis et scelerum artifex, virtute cuius bellica nemo occidit, dolis et astu maleficae mentis iacent etiam Pelasgi, vatem et insontes deos praetendis? hoc est pectoris facinus tui. nocturne miles, fortis in pueri necem iam solus audes aliquid et claro die. Virtus Vlixis Danaidis nota est satis nimisque Phrygibus. non vacat vanis diem conterere verbis: ancoras classis legit. Brevem moram largire, dum officium parens nato supremum reddo et amplexu ultimo avidos dolores satio. Misereri tui utinam liceret, quod tamen solum licet, tempus moramque dabimus, arbitrio tuo implere lacrimis: fletus aerumnas levat. O dulce pignus, o decus lapsae domus summumque Troiae funus, o Danaum timor, genetricis o spes vana, cui demens ego laudes parentis bellicas, annos avi demens precabar, vota destituit deus. non arma tenera patria tractabis manu sparsasque passim saltibus latis feras audax sequeris nec stato lustri die, solemne referens Troici lusus sacrum, puer citatas nobilis turmas ages; non inter aras mobili velox pede, reboante flexo concitos cornu modos, barbarica prisco templa saltatu coles. Iliaca non tu sceptra regali potens gestabis aula, iura nec populis dabis victasque gentes sub tuum mittes iugum, non Graia caedes terga, non Pyrrhum trahes. o Marte diro tristius leti genus! flebilius aliquid Hectoris magni nece muri videbunt, Rumpe iam fletus, parens: magnus sibi ipse non facit finem dolor. Lacrimis, Vlixe, parva quam petimus mora est; concede patiens, ut mea condam manu viventis oculos, occidis parvus quidem, sed iam timendus. Troia te expectat tua: i, vade liber, liberos Troas vide. Miserere, mater. Quid meos retines sinus manusque matris cassa praesidia occupas? fremitu leonis qualis audito tener timidum iuvencus applicat matri latus, at ille saevus matre summota loco praedam minorem morsibus vastis tenens frangit venitque: talis e nostro sinu te rapiet hostis, oscula et fletus, puer, lacerosque crines excipe et plenus mei occurre patri; pauca maternae tamen perfer querelae verba: 'si manes habent curas priores nec perit flammis amor, servire Graio pateris Andromachen viro, crudelis Hector? lentus et segnis iaces? redit Achilles.' sume nunc iterum comas et sume lacrimas, quicquid e misero viri funere relictum est, sume quae reddas tuo Oscula parenti, matris hanc solacio relinque vestem: tumulus hanc tetigit meus manesque cari. si quid hic cineris latet, scrutabor ore. Nullus est flendi modus: abripite propere classis Argolicae moram. Quae vocat sedes habitanda captas? Thessali montes et opaca Tempe, an maris vasti domitrix Iolcos? parva Gortynis sterilisque Tricce, an frequens rivis levibus Mothone, an viros tellus dare militares aptior Phthie meliorque fetu fortis armenti lapidosa Trachin, quae sub Oetaeis latebrosa silvis misit infestos Troiae ruinis non semel arcus? Olenos tectis habitata raris, virgini Pleuron inimica divae, an maris lati sinuosa Troezen? Pelion regnum Prothoi superbum, tertius caelo gradus? (hic recumbens montis exesi spatiosus antro iam trucis Chiron pueri magister, tinnulas plectro feriente chordas, tunc quoque ingentes acuebat iras bella canendo) An ferax varii lapidis Carystos, urbibus centum spatiosa Crete, an premens litus maris inquieti semper Euripo properante Chalcis? quolibet vento faciles Calydnae, an carens numquam Gonoessa vento quaeque formidat Borean Enispe? Attica pendens Peparethos ora, an sacris gaudens tacitis Eleusin? numquid Aiacis Salamina veram aut fera notam Calydona saeva, quasque perfundit subiturus aequor segnibus terras Titaressos undis? Bessan et Scarphen, Pylon an senilem? Pharin an Pisas Iovis et coronis Elida claram? Quolibet tristis miseras procella mittat et donet cuicumque terrae, dum luem tantam Troiae atque Achivis quae tulit, Sparte, procul absit, absit Argos et saevi Pelopis Mycenae, Neritos parva brevior Zacyntho et nocens saxis Ithace dolosis. Quod manet fatum dominusque quis te, aut quibus terris, Hecuba, videndam ducet? in cuius moriere regno? Quicumque hymen funestas, inlaetabilis lamenta caedes sanguinem gemitus habet est auspice Helena dignus, eversis quoque nocere cogor Phrygibus: ego Pyrrhi toros narrare falsos iubeor, ego cultus dare habitusque Graios. arte capietur mea meaque fraude concidet Paridis soror, fallatur; ipsi levius hoc equidem reor: optanda mors est sine metu mortis mori. quid iussa cessas agere? ad auctorem redit sceleris coacti culpa.— Dardaniae domus generosa virgo, melior afflictos deus respicere coepit teque felici parat dotare thalamo; tale coniugium tibi non ipsa sospes Troia, non Priamus daret. nam te Pelasgae maximum gentis decus, cui regna campi lata Thessalici patent, ad sancta lecti iura legitimi petit. te magna Tethys teque tot pelagi deae placidumque numen aequoris tumidi Thetis suam vocabunt, te datam Pyrrho socer Peleus nurum vocabit et Nereus nurum. depone cultus squalidos, festos cape. dedisce captam; deprime horrentis comas crinemque docta patere distingui manu. hic forsitan te casus excelso magis solio reponet. profuit multis capi. Hoc derat unum Phrygibus eversis malum, gaudere— flagrant strata passim Pergama: o coniugale tempus! an quisquam audeat negare? quisquam dubius ad thalamos eat. quos Helena suadet? pestis exitium lues utriusque populi, cernis hos tumulos ducum et nuda totis ossa quae passim iacent inhumata campis? haec hymen sparsit tuus. tibi fluxit Asiae, fluxit Europae cruor, cum dimicantes lenta prospiceres viros, incerta voti— perge, thalamos appara. taedis quid opus est quidve solemni face? quid igne? thalamis Troia praelucet novis. celebrate Pyrrhi, Troades, conubia, celebrate digne: planctus et gemitus sonet. Ratione quamvis careat et flecti neget magnus dolor sociosque nonnumquam sui maeroris ipsos oderit: causam tamen possum tueri iudice infesto meam, graviora passa, luget Andromacha Hectorem et Hecuba Priamum: solus occulte Paris lugendus Helenae est. dirum et invisum et grave est servitia ferre? patior hoc olim iugum, annis decem captiva, prostratum Ilium est, versi penates? perdere est patriam grave, gravius timere, vos levat tanti mali comitatus: in me victor et victus furit, quam quisque famulam traheret incerto diu casu pependit, me meus traxit statim sine sorte dominus, causa bellorum fui tantaeque Teucris cladis? hoc Verum puta. Spartana puppis vestra si secuit freta; sin rapta Phrygiis praeda remigibus fui deditque donum iudici victrix dea. ignosce raptae, iudicem iratum mea habitura causa est: ista Menelaum manent arbitria, nunc hanc luctibus paulum tuis, Andromacha, omissis flecto— vix lacrimas queo retinere, Quantum est Helena quod lacrimat malum. cur lacrimat autem? fare quos Ithacus dolos, quae scelera nectat; utrum ab Idaeis iugis iactanda virgo est, arcis an celsae edito mittenda saxo? num per has vastum in mare volvenda rupes, latere quas scisso levat altum vadoso Sigeon spectans sinu? dic, fare, quicquid subdolo vultu tegis. leviora mala sunt cuncta, quam Priami gener Hecubaeque Pyrrhus, fare, quam poenam pares exprome et unum hoc deme nostris cladibus falli: paratas perpeti mortem vides. Vtinam iuberet me quoque interpres deum abrumpere ense lucis invisae moras vel Achillis ante busta furibunda manu occidere Pyrrhi, fata comitantem tua, Polyxene miseranda, quam tradi sibi cineremque Achilles ante mactari suum, , campo maritus ut sit Elysio, iubet. Vide ut animus ingens laetus audierit necem. cultus decoros regiae vestis petit et admoveri crinibus patitur manum. mortem putabat illud, hoc thalamos putat. at misera luctu mater audito stupet; labefacta mens succubuit. assurge, alleva animum et cadentem, misera, firma spiritum. quam tenuis anima vinculo pendet levi— minimum est quod Hecubam facere felicem potest. spirat, revixit, prima mors miseros fugit. Adhuc Achilles vivit in poenas Phrygum? adhuc rebellat? o manum Paridis levem, cinis ipse nostrum sanguinem ac tumulus sitit, modo turba felix latera cingebat mea, lassabar in tot oscula et tantum gregem dividere matrem; sola nunc haec est super votum, comes, levamen, afflictae quies; haec totus Hecubae fetus, hac sola vocor iam voce mater, dura et infelix age elabere anima, denique hoc unum mihi remitte funus, inrigat fletus genas imberque victo subitus e vultu cadit. Nos Hecuba, nos, nos, Hecuba, lugendae sumus, quas mota classis huc et huc sparsas feret; hanc cara tellus sedibus patriis teget. Magis invidebis, si tuam sortem scies. An aliqua poenae pars meae ignota est mihi? Versata dominos urna captivis dedit. Cui famula trador? ede; quem dominum voco? Te sorte prima Scyrius iuvenis tulit. Cassandra felix, quam furor sorti exim it Phoebusque. Regum hanc maximus rector tenet. Laetare, gaude, nata. quam vellet tuos Cassandra thalamos, vellet Andromache tuos. estne aliquis, Hecubam qui suam dici velit? Ithaco obtigisti praeda nolenti brevis. Quis tam impotens ac durus et iniquae ferus sortitor urnae regibus reges dedit? quis tam sinister dividit captas deus? quis arbiter crudelis et miseris gravis eligere dominos nescit et saeva manu dat iniqua miseris fata? quis matrem Hectoris armis Achillis miscet? ad Vlixen vocor: nunc victa, nunc captiva, nunc cunctis mihi obsessa videor cladibus— domini pudet, non servitutis. Hectoris spolium feret qui tulit Achillis? sterilis et saevis fretis inclusa tellus non capit tumulos meos— duc, duc, Vlixe, nil moror, dominum sequor; me mea sequentur fata: non pelago quies tranquilla veniet, saevi et ventis mare, et bella et ignes et mea et Priami mala. dumque ista veniant, interim hoc poenae loco est: sortem occupavi, praemium eripui tibi.— Sed en citato Pyrrhus accurrit gradu vultuque torvo. Pyrrhe, quid cessas? age recludo ferro pectus et Achillis tui coniunge soceros, perge, mactator senum, et hic decet te sanguis: abreptam trabe. maculate superos caede funesta deos, maculate manes— quid precer vobis? precor his digna sacris aequora: hoc classi accidat toti Pelasgae, ratibus hoc mille accidat meae precabor, cum vehar, quicquid rati. Dulce maerenti populus dolentium, dulce lamentis resonare gentes; lenius luctus lacrimaeque mordent, turba quas fletu similis frequentat. semper a semper dolor est malignus: gaudet in multos sua fata mitti seque non solum placuisse poenae. ferre quam sortem patiuntur omnes, nemo recusat. Tolle felices: miseram, licet sit, nemo se credet; removete multo divites auro, removete centum * rura qui scindunt opulenta bubus: pauperi surgent animi iacentes— est miser nemo nisi comparatus. dulce in immensis posito ruinis, nemiuem laetos habuisse vultus: ille deplorat queriturque fatum, qui secans fluctum rate singulari nudus in portus cecidit petitos; aequior casum tulit et procellas, mille qui ponto pariter carinas obrui vidit tabulaque latus naufraga, terris mare dum coactis fluctibus Coras prohibet, revertit. questus est Hellen cecidisse Phrixus, cum gregis ductor radiante villo aureo fratrem simul ac sororem sustulit tergo medioque iactum fecit in ponto; tenuit querelas et vir et Pyrrha, mare cum viderent, et nihil praeter mare cum viderent unici terris homines relicti. Solvet hunc 'questum lacrimasque nostras sparget huc illuc agitata classis, cum tuba iussi dare vela nautae et simul ventis properante remo prenderint altum fugietque litus, quis status mentis miseris, ubi omnis terra decrescet pelagusque crescet, celsa cum longe latitabit Ide? tum puer matri genetrixque nato, Troia qua flagret regione, monstrans dicet et longe digito notabit: Ilium est illic, ubi fumus alte serpit in caelum nebulaeque turpes.' Troes hoc signo patriam videbunt. O dura fata, saeva miseranda horrida! quod tam ferum, tam triste bis quinis scelus Mars vidit annis? quid prius referens gemam, tuosne potius, an tuos luctus, anus? Quoscumque luctus fleveris, flebis meos: sua quemque tantum, me omnium clades premit; mihi cuncta pereunt: quisquis est Hecubae est miser. Mactata virgo est, missus e muris puer; sed uterque letum mente generosa tulit. Expone seriem caedis, et duplex nefas persequere: gaudet magnus aerumnas dolor tractare totas, ede et enarra omnia. Est una magna turris e Troia super, assueta Priamo, cuius e fastigio summisque pinnis arbiter belli sedens regebat acies, turre in hac blando sinu fovens nepotem, cum metu versos gravi Danaos fugaret Hector et ferro et face, paterna puero bella monstrabat senex haec nota quondam turris et muri decus, nunc saeva «cautes, undique adfusa dueum plebisque turba cingitur; totum coit ratibus relictis vulgus, his collis procul aciem patenti liberam praebet loco, his alta rupes, cuius in cacumine erecta summos turba libravit pedes. hunc pinus, illum laurus, hunc fagus gerit et tota populo silva suspenso tremit. extrema montis ille praerupti petit, semusta at ille tecta vel saxum imminens muri cadentis pressit, atque aliquis (nefas) tumulo ferus spectator Hectoreo sedet. per spatia late plena sublimi gradu incedit Ithacus parvulum dextra trahens Priami nepotem, nec gradu segni puer ad alta pergit moenia, ut summa stetit pro turre, vultus huc et huc acres tulit intrepidus animo, qualis ingentis ferae parvus tenerque fetus et nondum potens saevire dente— iam tamen tollit minas morsusque inanes temptat atque animis tumet: sic ille dextra prensus hostili puer ferox t superbe, moverat vulgum ac duces ipsumque Vlixen. non fiet e turba omnium qui fletur; ac, dum verba fatidici et preces: concipit Vlixes vatis et saevos ciet ad sacra superos, sponte desiluit sua in media Priami regna.— ... Quis Colchus hoc, quis sedis incertae Scytha commisit, aut quae Caspium tangens mare gens iuris expers ausa? non Busiridis puerilis aras sanguis aspersit feri, nec parva gregibus membra Diomedes suis epulanda posuit, quis tuos artus leget tumuloque tradet? Quos enim praeceps locus reliquit artus? ossa disiecta et gravi elisa casu; signa clari corporis, et ora et illas nobiles patris notas, confudit imam pondus ad terram datum; soluta cervix silicis impulsu, caput, raptum cerebro penitus expresso— iacet deforme corpus, Sic quoque est similis patri. Praeceps ut altis cecidit e muris puer flevitque Achivum turba quod fecit nefas, idem ille populus aliud ad facinus redit tumulumque Achillis. cuius extremum Litus Rhoetea leni verberant fluctu vada; adversa cingit campus et clivo levi erecta medium vallis includens locum crescit theatri more. concursus frequens implevit omne litus:n hi classis moram hac morte solvi rentur, hi stirpem hostium gaudent recidi. magna pars vulgi levis odit scelus spectatque; nec Troes minus suum frequentant funus et pavidi metu partem mentis ultimam Troiae vident: cum subito thalami more praecedunt faces et pronuba illi Tyndaris, maestum caput demissa. 'tali nnbat Hermione modo' Phryges precantur?sic viro turpis suo reddatur Helena.' terror attonitos tenet utrosque populos, ipsa deiectos gerit vultus pudore, sed tamen fulgent genae magisque solito splendet extremus decor, ut esse Phoebi dulcius lumen solet iamiam cadentis, astra cum repetunt vices premiturque dubius nocte vicina dies. stupet omne vulgus— et fere cuncti magis peritura laudant, hos movet formae decus, hos mollis aetas, hos vagae rerum vices; movet animus omnes fortis et leto obvius. Pyrrhum antecedit; omnium mentes tremunt, mirantur ac miserantur, ut primum ardui sublime montis tetigit atque alte edito iuvenis paterni, vertice in busti stetit, audax virago non tulit retro gradum; conversa ad ictum stat truci vultu ferox. tam fortis animus omnium mentes ferit, novumque monstrum est Pyrrhus ad caedem piger. ut dextra ferrum penitus exactum abdidit, subitus recepta morte prorupit cruor per vulnus ingens, nec tamen moriens adhuc deponit animos: cecidit, ut Achilli gravem factura terram, prona et irato impetu. uterque flevit coetus; at timidum Phryges misere gemitum, clarius victor gemit. hic ordo sacri, non stetit fusus cruor humove summa fluxit: obduxit statim saevasque totum sanguinem tumulus bibit. Ite, ite, Danai, petite iam tuti domos; optata velis maria diffusis secet secura classis: concidit virgo ac puer; bellum peractum est. quo meas lacrimas feram? ubi hanc anilis expuam leti moram? natam an nepotem, coniugem an patriam fleam? an omnia an me sola? Mors votum meum, infantibus violenta virginibus venis, ubique properas, saeva: me solam times vitasque, gladios inter ac tela et faces quaesita tota nocte, cupientem fugis. , non hostis aut ruina, non ignis meos absumpsit artus: quam prope a Priamo steti. Repetite celeri maria, captivae, gradu: iam vela puppis laxat et classis movet.