Continuant superi pleno Romana favore gaudia successusque novis successibus augent: conubii necdum festivos regia cantus sopierat, cecinit fuso Gildone triumphos, et calidis thalami successit laurea sertis, sumeret ut pariter princeps nomenque mariti victorisque decus; Libyae post proelia crimen concidit Eoum, rursusque Oriente subacto consule defensae surgunt Stilichone secures, ordine vota meant, equidem si carmen in unum tantarum sperem cumulos advolvere rerum, promptius imponam glaciali Pelion Ossae. si partem tacuisse velim, quodcumque relinquam maius erit. veteres actus primamque iuventam prosequar? ad sese mentem praesentia ducunt. narrem iustitiam? resplendet gloria Martis. armati referam vires? plus egit inermis. quod floret Latium, Latio quod reddita servit Africa, vicinum quod nescit Hiberia Maurum, tuta quod imbellem miratur Gallia Rhenum, aut gelidam Thracen decertatosque labores Hebro teste canam? magnum mihi panditur aequor, ipsaque Pierios lassant proclivia currus laudibus innumeris. Etenim mortalibus ex quo tellus coepta coli, numquam sincera bonorum sors ulli concessa viro. quem vultus honestat, dedecorant mores; animus quem pulchrior ornat, corpus destituit. bellis insignior ille, sed pacem foedat vitiis. hic publica felix, sed privata minus, partitum; singula quemque nobilitant: hunc forma decens, hunc robur in armis, hunc rigor, hunc pietas, illum sollertia iuris, hunc suboles castique tori, sparguntur in omnes, in te mixta fluunt; et quae divisa beatos efficiunt, collecta tenes. Ne facta revolvam militiamque patris, cuius producere famam, si nihil egisset clarum nec fida Valenti dextera duxisset rutilantes crinibus alas, sufficeret natus Stilicho: mens ardua semper a puero, tenerisque etiam fulgebat in annis fortunae maioris honos. erectus et acer nil breve moliri, nullis haerere potentum liminibus fatisque loqui iam digna futuris. lam tum conspicuus, iam tum venerabilis ibas spondebatque ducem celsi nitor igneus oris membrorumque modus, qualem nec carmina fingunt semideis. quacumque alte gradereris in urbe, cedentes spatiis adsurgentesque videbas quamvis miles adhuc. taciti suffragia vulgi iam tibi detulerant, quidquid mox debuit aula. Vix primaevus eras, pacis cum mitteris auctor Assyriae; tanta foedus cum gente ferire commissum iuveni. Tigrim transgressus et altum Euphraten Babylona petis. stupuere severi Parthorum proceres, et plebs pharetrata videndi flagravit studio, defixaeque hospite pulchro Persides arcanum suspiravere calorem. turis odoratae cumulis et messe Sabaea pacem conciliant arae; penetralibus ignem sacratum rapuere adytis rituque iuvencos Chaldaeo stravere magi, rex ipse micantem inclinat dextra pateram secretaque Beli et vaga testatur volventem sidera Mithram. si quando sociis tecum venatibus ibant, quis Stilichone prior ferro penetrare leones comminus aut longe virgatas figere tigres? flectenti faciles cessit tibi Medus habenas; torquebas refugum Parthis mirantibus arcum. Nubilis interea maturae virginis aetas urgebat patrias suspenso principe curas, quem simul imperioque ducem nataeque maritum prospiceret; dubius toto quaerebat ab axe dignum coniugio generum thalamisque Serenae. iudicium virtutis erat; per castra, per urbes, per populos animi cunctantis libra cucurrit. tu legeris tantosque viros, quos obtulit orbis, intra consilium vincis sensumque legentis, et gener Augustis olim socer ipse futurus accedis. radiis auri Tyriaque superbit maiestate torus; comitata parentibus exit purpureis virgo. stabat pater inde tropaeis inclitus; inde pium matris regina gerebat obsequium gravibus subnectens flammea gemmis. tunc et Solis equos, tunc exultasse choreis astra ferunt mellisque lacus et flumina lactis erupisse solo, cum floribus aequora vernis Bosphorus indueret roseisque evincta coronis certantes Asiae taedas Europa levaret. Felix arbitrii princeps, qui congrua mundo iudicat et primus censet, quod cernimus omnes. talem quippe virum natis adiunxit et aulae, cui neque luxuries bello nec blanda periclis otia nec lucis fructus pretiosior umquam laude fuit. quis enim Visos in plaustra feroces reppulit aut saeva Promoti caede tumentes Bastarnas una potuit delere ruina? Pallantis iugulum Turno moriente piavit Aeneas, tractusque rotis ultricibus Hector irato vindicta fuit vel quaestus Achilli. tu neque vesano raptas venalia curru funera nec vanam corpus meditaris in unum saevitiam; turmas equitum peditumque catervas hostilesque globos tumulo prosternis amici; inferiis gens tota datur. nec Mulciber auctor mendacis clipei fabricataque vatibus arma conatus iuvere tuos: tot barbara solus milia iam pridem miseram vastantia Thracen finibus exiguae vallis conclusa tenebas. nec te terrisonus stridor venientis Alani nec vaga Chunorum feritas, non falce Gelonus, non arcu pepulere Getae, non Sarmata conto. extinctique forent penitus, ni more maligno falleret Augustas occultus proditor aures obstrueretque moras strictumque reconderet ensem, solveret obsessos, praeberet foedera captis. Adsiduus castris aderat, rarissimus urbi, si quando trepida princeps pietate vocaret; vixque salutatis Laribus, vix coniuge visa, deterso necdum repetebat sanguine campum. nec stetit Eucherii dum carperet oscula saltem per galeam. patris stimulos ignisque mariti vicit cura ducis, quotiens sub pellibus egit Edonas hiemes et tardi flabra Bootae sub divo Riphaea tulit! cumque igne propinquo frigora vix ferrent alii, tune iste rigentem Danuvium calcabat eques nivibusque profundum scandebat cristatus Athon lateque corusco curvatas glacie silvas umbone ruebat. nunc prope Cimmerii tendebat litora Ponti, nunc dabat hibernum Rhodope nimbosa cubile. vos Haemi gelidae valles, quas saepe cruentis stragibus aequavit Stilicho, vos Thracia tester flumina, quae largo mutastis sanguine fluctus; dicite, Bisaltae vel qui Pangaea iuvencis scinditis, offenso quantae sub vomere putres dissiliant glaebis galeae vel qualia rastris ossa peremptorum resonent inmania regum. Singula complecti cuperem; sed densior instat gestorum series laudumque sequentibus undis obruimur. genitor caesi post bella tyranni iam tibi commissis conscenderat aethera terris, ancipites rerum ruituro culmine lapsus aequali cervice subis: sic Hercule quondam sustentante polum melius librata pependit machina nec dubiis titubavit Signifer astris perpetuaque senex subductus mole parumper obstupuit proprii spectator ponderis Atlas. Nulli barbariae motus; nil turbida rupto ordine temptavit novitas, tantoque remoto principe mutatas orbis non sensit habenas. nil inter geminas acies, ceu libera frenis, ausa manus. certe nec tantis dissona linguis turba nec armorum cultu diversior umquam confluxit populus: totam pater undique secum moverat Auroram; mixtis hic Colchus Hiberis, hic mitra velatus Arabs, hic crine decorus Armenius; hic picta Saces fucataque Medus, hic gemmata niger tentoria fixerat Indus; hic Rhodani procera cohors, hic miles alumnus Oceani. ductor Stilicho tot gentibus unus, quot vel progrediens vel conspicit occiduus sol. in quo tam vario vocum generumque tumultu tanta quies iurisque metus servator honesti te moderante fuit, nullis ut vinea furtis vel seges erepta fraudaret messe colonum, ut nihil aut saevum rabies aut turpe libido suaderet, placidi servirent legibus enses. scilicet in vulgus manant exempla regentum, utque ducum lituos, sic mores castra sequuntur. Denique felices aquilas quocumque moveres, arebant tantis epoti milibus amnes. Illyricum peteres: campi montesque latebant. vexillum navale dares: sub puppibus ibat Ionium, nullas 1 succincta Ceraunia nimbis nec iuga Leucatae feriens spumantia fluctu deterrebat hiems. tu si glaciale iuberes vestigare fretum, securo milite ducti stagna reluctantes quaterent Saturnia remi; si deserta Noti, fontem si quaerere Nili, Aethiopum medios penetrassent vela vapores. Te memor Eurotas, te rustica Musa Lycaei, te pastorali modulantur Maenala cantu Partheniumque nemus, quod te pugnante resurgens aegra caput mediis erexit Graecia flammis. plurima Parrhasius tunc inter corpora Ladon haesit et Alpheus Geticis angustus acervis tardior ad Siculos etiamnunc pergit amores. Miramur rapidis hostem succumbere bellis, cum solo terrore ruant? non classica Francis intulimus: iacuere tamen. non Marte Suebos contudimus, quis iura damus. quis credere possit? ante tubam nobis audax Germania servit. cedant, Druse, tui, cedant, Traiane, labores: vestra manus dubio quidquid discrimine gessit, transcurrens egit Stilicho totidemque diebus edomuit Rhenum, quot vos potuistis in annis; quem ferro, adloquiis; quem vos cum milite, solus, impiger a primo descendens fluminis ortu ad bifidos tractus et iuncta paludibus ora fulmineum perstrinxit iter; ducis impetus undas vincebat celeres, et pax a fonte profecta cum Rheni crescebat aquis. ingentia quondam nomina, crinigero flaventes vertice reges, qui nec principibus donis precibusque vocati paruerant, iussi properant segnique verentur offendisse mora; transvecti lintribus amnem occursant ubicumque velit. nec fama fefellit iustitiae: videre pium, videre fidelem. quem veniens timuit, rediens Germanus amavit. illi terribiles, quibus otia vendere semper mos erat et foeda requiem mercede pacisci, natis obsidibus pacem tam supplice vultu captivoque rogant, quam si post terga revincti Tarpeias pressis subeant cervicibus arces. omne, quod Oceanum fontesque interiacet Histri, unius incursu tremuit; sine caede subactus servitio Boreas exarmatique Triones. Tempore tam parvo tot proelia sanguine nullo perficis et luna nuper nascente profectus ante redis, quam tota fuit, Rhenumque minacem cornibus infractis adeo mitescere cogis, ut Salius iam rura colat flexosque Sygambrus in falcem curvet gladios, geminasque viator cum videat ripas, quae sit Romana, requirat; ut iam trans fluvium non indignante Chauco pascat Belga pecus, mediumque ingressa per Albim Gallica Francorum montes armenta pererrent; ut procul Hercyniae per vasta silentia silvae venari tuto liceat, lucosque vetusta religione truces et robur numinis instar barbarici nostrae feriant impune bipennes. Ultro quin etiam devota mente tuentur victorique favent. quotiens sociare catervas oravit iungique tuis Alamannia signis! nec doluit contempta tamen, spretoque recessit auxilio laudata fides, provincia missos expellet citius fasces quam Francia reges, quos dederis. acie nec iam pulsare rebelles, sed vinclis punire licet; sub iudice nostro regia Romanus disquirit crimina carcer: Marcomeres Sunnoque docet; quorum alter Etruscum pertulit exilium; cum se promitteret alter exulis ultorem, iacuit mucrone suorum: res avidi concire novas odioque furentes pacis et ingenio scelerumque cupidine fratres. Post domitas Arctos alio prorupit ab axe tempestas et, ne qua tuis intacta tropaeis pars foret, Australis sonuit tuba, moverat omnes Maurorum Gildo populos, quibus inminet Atlas et quos interior nimio plaga sole relegat: quos vagus umectat Cinyps et proximus hortis Hesperidum Triton et Gir notissimus amnis Aethiopum, simili mentitus gurgite Nilum; venerat et parvis redimitus Nuba sagittis et velox Garamas, nec quamvis tristibus Hammon responsis alacrem potuit Nasamona morari. stipantur Numidae campi, stant pulvere Syrtes Gaetulae, Poenus iaculis obtexitur aer. hi virga moderantur equos; his fulva leones velamenta dabant ignotarumque ferarum exuviae, vastis Meroe quas nutrit harenis; serpentum patulos gestant pro casside rictus; pendent vipereae squamosa pelle pharetrae. non sic intremuit Simois, cum montibus Idae nigra coloratus produceret agmina Memnon, non Ganges, cum tela procul vibrantibus Indis inmanis medium vectaret belua Porum. Porus Alexandro, Memnon prostratus Achilli, Gildo nempe tibi. Nec solum fervidus Austrum, sed partes etiam Mavors agitabat Eoas. quamvis obstreperet pietas, his ille regendae transtulerat nomen Libyae scelerique profano fallax legitimam regni praetenderat umbram. surgebat geminum varia formidine bellum, hoc armis, hoc triste dolis. hoc Africa saevis cinxerat auxiliis, hoc coniuratus alebat insidiis Oriens. illinc edicta meabant corruptura duces; hinc frugibus atra negatis urgebat trepidamque fames obsederat urbem. exitiale palam Libycum; civile pudoris obtentu tacitum. Tales utrimque procellae cum fremerent lacerumque alternis ictibus anceps imperium pulsaret hiems, nil fessa remisit officii virtus contraque minantia fata pervigil eventusque sibi latura secundos maior in adversis micuit: velut arbiter alni, nubilus Aegaeo quam turbine vexat Orion, exiguo clavi flexu declinat aquarum verbera, nunc recta, nunc obliquante carina callidus, et pelagi caelique obnititur irae. Quid primum,Stilicho,mirer? quod cautus ad omnes restiteris fraudes, ut te nec noxia furto littera nec pretio manus inflammata lateret? quod nihil in tanto circum terrore locutus indignum Latio? responsa quod ardua semper Eois dederis, quae mox effecta probasti — securus, quamvis et opes et rura tenerent insignesque domos? levis haec iactura; nec umquam publica privatae cesserunt commoda causae, dividis ingentes curas teque omnibus unum obicis, inveniens animo quae mente gerenda, efficiens patranda manu, dictare paratus quae scriptis peragenda forent. quae brachia centum, quis Briareus aliis numero crescente lacertis tot simul obiectis posset confligere rebus: evitare dolos; veteres firmare cohortes, explorare novas; duplices disponere classes, quae fruges aut bella ferant; aulaeque tumultum et Romae lenire famem? quot nube soporis inmunes oculi per tot discurrere partes, tot loca sufficerent et tam longinqua tueri? Argum fama canit centeno lumine cinctum corporis excubiis unam servasse iuvencam! Unde tot adlatae segetes? quae silva carinas texuit? unde rudis tanto tirone iuventus emicuit senioque iterum vernante resumpsit Gallia bis fractas Alpino vulnere vires? non ego dilectu, Tyrii sed vomere Cadmi tam subitas acies concepto dente draconis exiluisse reor: Dircaeis qualis in arvis messis cum proprio mox bellatura colono cognatos strinxit gladios, cum semine iacto terrigenae galea matrem nascente ferirent armifer et viridi floreret milite sulcus, hoc quoque non parva fas est cum laude relinqui, quod non ante fretis exercitus adstitit ultor, ordine quam prisco censeret bella senatus. neglectum Stilicho per tot iam saecula morem rettulit, ut ducibus mandarent proelia patres decretoque togae felix legionibus iret tessera. Romuleas leges rediisse fatemur, cum procerum iussis famulantia cernimus arma. Tyrrhenum poteras cunctis transmittere signis et ratibus Syrtes, Libyam complere maniplis; consilio stetit ira minor, ne territus ille te duce suspecto Martis graviore paratu aut in harenosos aestus zonamque rubentem tenderet aut solis fugiens transiret in ortus missurusve sibi certae solacia mortis oppida dirueret flammis. res mira relatu: ne timeare times et, quem vindicta manebat, desperare vetas. quantum fiducia nobis profuit! hostilis salvae Carthaginis arces; inlaesis Tyrii gaudent cultoribus agri, quos potuit vastare fuga. spe captus inani nec se subripuit poenae nostrisque pepercit: demens, qui numero tantum, non robore mensus Romanos rapidis ibat ceu protinus omnes calcaturus equis et, quod iactare solebat, solibus effetos mersurus pulvere Gallos. sed didicit non Aethiopum geminata venenis vulnera, non fusum crebris hastilibus imbrem, non equitum nimbos Latiis obsistere pilis. sternitur ignavus Nasamon, nec spicula supplex iam torquet Garamas; repetunt deserta fugaces Autololes; pavidus proiecit missile Mazax. cornipedem Maurus nequiquam hortatur anhelum; praedonem lembo profugum ventisque repulsum suscepit merito fatalis Tabraca portu expertum quod nulla tuis elementa paterent hostibus, et laetae passurum iurgia plebis fracturumque reos humili sub iudice vultus. Nil tribuat Fortuna sibi. sit prospera semper ilia quidem; sed non uni certamina pugnae credidimus totis nec constitit alea castris nutatura semel; si quid licuisset iniquis casibus, instabant aliae post terga biremes; venturus dux maior erat. Victoria nulla clarior aut hominum votis optatior umquam contigit. an quisquam Tigranen armaque Ponti vel Pyrrhum Antiochique fugam vel vincla Iugurthae conferat aut Persen debellatumque Philippum? hi propagandi ruerant pro limite regni; hic stabat Romana salus. ibi tempora tuto traxerunt dilata moras; hic vincere tarde vinci paene fuit. discrimine Roma supremo inter supplicium populi deforme pependit; et tantum Libyam fructu maiore recepit quam peperit, quantum graviorem amissa dolorem quam necdum quaesita movent, quis Punica gesta, quis vos, Scipiadae, quis te iam, Regule, nosset, quis lentum caneret Fabium, si iure perempto insultaret atrox famula Carthagine Maurus? haec omnes veterum revocavit adorea lauros; restituit Stilicho cunctos tibi, Roma, triumphos.