Romane, Christi fortis adsertor Dei, elinguis oris organum fautor move, largire comptum carmen infantissimo, fac ut tuarum mira laudum concinam, nam scis et ipse posse mutos eloqui. plectrum palati et faucium saevus tibi tortor revulsit, nec tamen silentium indixit ori quo fatebaris Deum. vox veritatis testis extingui nequit, nec si recisis palpitet meatibus. sic noster haerens sermo lingua debili balbutit et modis laborat absonis, sed si superno rore respergas iecur et spiritali lacte pectus inriges, vox inpeditos rauca laxabit sonos. evangelista scripsit ipsum talia praecepta Messian dedisse apostolis: ‘nolite verba, cum sacramentum meum erit canendum, providenter quaerere; ego inparatis quae loquantur suggeram.’ sum mutus ipse, sed potens facundiae mea lingua Christus luculente disseret. ipse explicabit quos supremo spiritu daemon tumultus, dum domatur, moverit, furore pestis peior in novissimo. sic vulneratus anguis ictu spiculi ferrum remordet et dolore saevior quassando pressis inmoratur dentibus, hastile fixum sed manet profundius nec cassa sentit morsuum pericula. Galerius orbis forte Romanae statum ductor regebat, ut refert antiquitas, inmitis, atrox, asper, inplacabilis. edicta late mundum in omnem miserat, Christum negaret quisque mallet vivere. haec ille serpens ore dictat regio, qui mortuorum de sepulcris exiens clamat: ‘quid ante tempus adventu cito mea regna solvis? parce, Fili altissimi, vel possidere corda porcorum iube.’ praefectus istis inminens negotiis Asclepiades ire mandat milites ecclesiasten usque de sacrariis raptare plebem mancipandam vinculis ni disciplinam Nazarenam respuat. mox ipse templum cogitans inrumpere et dissipare sancta sanctorum studens armis profanus praeparabat inpiis altaris aram funditus pessum dare foresque et ipsas in ruinam solvere. praecurrit index his repente cognitis Romanus acris heros excellentiae, venire in armis perduelles nuntiat animos paventum praestruens hortatibus, stent ut parati neve cedant turbini. conspirat uno foederatus spiritu grex Christianus, agmen inperterritum matrum, virorum, parvulorum, virginum; fixa et statuta est omnibus sententia fidem tueri vel libenter emori. refert repulsus miles ad subsellia plebis rebellis esse Romanum ducem, flagrare cunctos pervicaci audacia, iugulos retectos obstinate opponere, quo gloriosa morte fortes oppetant. praeceps iubetur inde Romanus rapi solusque ut incitator et fax omnium pro contumaci plebe causam dicere, it non resistens seque vinciri petit flexas et ultro torquet in tergum manus. amor coronae paene praevenit trucem lictoris artem sponte nudas offerens costas bisulcis exsecandas ungulis. inrumpit altum limen et praeconibus stupore mutis ipse tortorem trahit. adstanti ob ora sic tyrannus incipit: ‘infame monstrum, vilis, intestabilis, tu ventilator urbis et vulgi levis procella mentes inquietas mobiles, ne se inperita turba dedat legibus. populare quiddam sub colore gloriae inlitterata credidit frequentia, ut se per aevum consecrandos autument, si bella divis ceu gigantes inferant victique flammis obruantur montium. hoc tu parasti, pcrdite, spectaculum cladis cruentae de necandis 1 civibus, quos ut profanos inpiati et saeculi reos necesse est te magistro interfici: tu causa mortis, tu malorum signifer. ni fallor, aequum est ut, quod auctor inprobus tolerare multos conpulisti ut carnifex, in te recurrat, proque tantis caedibus, quae mox futurae, primus exitium luas, feras et ipse quod ferendum suaseras.’ his ille contra reddit ore libero: ‘amplector, o praefecte, nec me subtraho, ut pro fideli plebe solus inmoler, dignus subire cuncta, si me consulis, quaecumque vestra iusserit crudelitas. intrare servis idolorum ac daemonum sanctam salutis non licet nostrae domum, ne polluatur purus orandi locus; confido Sancto in Spiritu numquam tibi dandum ut beatum limen attingas pede, nisi forte noster factus in nostrum gregem mereare sumi, quod Pater faxit Deus.’ incensus his Asclepiades iusserat eviscerandum corpus eculeo eminus pendere et uncis vinculisque crescere. apparitores sed furenti suggerunt illum vetusta nobilem prosapia meritisque multis esse primum civium, iubet amoveri noxialem stipitem, plebeia clarum poena ne damnet virum. tundatur, inquit, ‘terga crebris ictibus plumboque cervix verberata extuberet. persona quaeque conpetenter plectitur magnique refert vilis an sit nobilis; gradu reorum forma tormentis datur.’ pulsatus ergo martyr illa grandine postquam inter ictus dixit hymnum plumbeos, erectus infit: ‘absit ut me nobilem sanguis parentum praestet aut lex curiae: generosa Christi secta nobilitat viros. si prima nostris quae sit incunabulis origo textu stemmatis recenseas, Dei parentis esse ab ore coepimus, cui quisque servit, ille vere est nobilis: patri rebellis invenitur degener. honos deinde stemmati accedit novus et splendor ingens ut magistratus venit, si confitendi nominis testem probum signent inusta ferri et ignis vulnera et vim dolorum mors sequatur inclyta. cave benignus esse perverse velis, nec mi remissus leniter peperceris; incumbe membris, tortor, ut sim nobilis, his ampliatus si fruar successibus, genus patris matrisque flocci fecero. haec ipsa vestra dignitatum culmina quid esse censes? nonne cursim transeunt fasces, secures, sella, praetextae togae, lictor, tribunal, et trecenta insignia quibus tumetis, moxque detumescitis? cum consulatum initis, ut vernae solent, (pudet fateri) farre pullos pascitis; aquila ex eburna sumit adrogantiam gestator eius ac superbit beluae inflatus osse, cui figura est alitis. iam si sub aris ad sigillorum pedes iaceatis infra sectilem quercum siti quid esse vobis aestimem proiectius? nudare plantas ante carpentum scio proceres togatos matris Idaeae sacris. lapis nigellus evehendus essedo muliebris oris clausus argento sedet, quem dum ad lavacrum praeeundo ducitis pedes remotis atterentes calceis, Almonis usque pervcnitis rivulum. quid illa turpis pompa? nempe ignobiles vos esse monstrat, cum luperci curritis. quem servulorum non rear vilissimum, nudus plateas si per omnes cursitans pulset puellas verbere ictas ludicro? miseret tuorum me sacrorum et principum morumque, Roma, saeculi summum caput, age explicemus, si placet, mysteria, praefecte, vestra: iam necesse est audias, nolis velisne, quid colatis sordium. nec terret ista, qua tumes, vesania, quod vultuosus, quod supinus, quod rigens tormenta leti comminans asperi: si me movere rebus ullis niteris, ratione mecum, non furore, dimica. iubes, relictis Patris et Christi sacris, ut tecum adorem feminas mille ac mares, deas deosque, deque sexu duplici natos, nepotes, abnepotes editos et tot stuprorum sordidam prosapiam. nubunt puellae, saepe luduntur dolis, amasionum comprimuntur fraudibus, incesta fervent, furta moechorum calent, fallit maritus, odit uxor paelicem, deos catenae conligant adulteros. ostende, quaeso, quas ad aras praecipis vervece caeso fumet ut caespes meus? Delphosne pergam? sed vetat palaestrici corrupta ephebi fama, quem vester deus effeminavit gymnadis licentia. mox flevit inpuratus occisum gravi disco et dicavit florulentum subcubam. conductus idem pavit alienum pecus, furem deinde perditi passus gregis segnis bubulcus tela et ipsa perdidit. an ad Cybebes ibo lucum pineum? puer sed obstat gallus ob libidinem per triste vulnus perque sectum dedecus ab inpudicae tutus amplexu deae, per multa Matri sacra plorandus spado. sed, credo, magni limen amplectar Iovis, qui si citetur legibus vestris reus, laqueis minacis implicatus Iuliae luat severam victus 1 et Scantiniam, te cognitore dignus ire in carcerem. quid? aureorum conditorem temporum censes colendum? quem fugacem non negas latuisse furtim dum reformidat malum; quem si beate vivere audit Iuppiter, plectat necesse est occulendi conscios. quid inter aras dissidentum numinum putas agendum? Martis indignabitur offensa virtus si colatur Lemnius, Iunonis iram sentiet quisque ut deum signo aut sacello consecrarit Herculem. dicis licenter haec poetas fingere, sed sunt et ipsi talibus mysteriis tecum dicati, quodque describunt, colunt, tu cur piaclum tam libenter lectitas? cur in theatris te vidente id plauditur? cygnus stuprator peccat inter pulpita, saltat Tonantem tauricornem ludius: spectator horum pontifex summus sedes ridesque et ipse, nec negando diluis, cum fama tanti polluatur numinis. cur tu, sacrate, per cachinnos solveris cum se maritum fingit Alcmenae deus? meretrix Adonem vulneratum scaenica libidinoso plangit adfectu palam, nec te lupanar Cypridis sanctae movet? quid quod sub ipsis veritas signis patet, formata in aere criminum vestigiis? quid vult sigillum semper adfixum Iovi avis ministrae? nempe velox armiger leno, exoletum qui tyranno pertulit. facem recincta veste praetendit Ceres: cur, si deorum nemo rapuit virginem, quam nocte quaerens mater errat pervigil? fusos rotantem cernimus Tirynthium: cur, si Neaerae non fuit ludibrio? quid? rusticorum monstra detester deum, Faunos, Priapos, fistularum praesides, nymphas natantes incolasque aquatiles, sitas sub alto, more ranarum, lacu, divinitatis ius in algis vilibus? ad haec colenda me vocas, censor bone? potesne quidquam tale, si sanum sapis, sanctum putare? nonne pulmonem movet derisus istas intuens ineptias, quas vinolentae somniis fingunt anus? aut si quod usquam est vanitatis mysticae nobis colendum est, ipse primus incipe: promisce adora quidquid in terris sacri est, deos Latinos et deos Aegyptios, quis Roma libat, quis Canopus supplicat. venerem precaris, conprecare et simiam. placet sacratus aspis Aesculapii: crocodillus, ibis et canis cur displicent? adpone porris religiosas arulas, venerare acerbum caepe, mordax allium. fuliginosi ture placantur lares, et respuuntur consecrata holuscula? aut unde maior esse maiestas focis quam nata in hortis sarculatis creditur? si numen ollis, numen et porris inest. sed pulchra res est forma in aere sculptilis. quid inprecabor officinis Graeciae, quae condiderunt gentibus stultis deos? forceps Myronis, malleus Polycliti natura vestrum est atque origo caelitum. ars seminandis efficax erroribus, barbam rigentem dum Iovis circumplicat, dum defluentem leniter flectens comam limat capillos et corymbos Liberi, et dum Minervae pectus hydris asperat, iniecit atram territis formidinem, ut fulmen aeris ceu Tonantis horreant, tremant venenum sibilantis Gorgonae, putent ephebum post triumphos Indicos ferire thyrso posse, cum sit ebrius. tum quod Dianam molle succinctam vident, venantis arcum pertimescunt virginis; si forte vultum tristioris Herculis liquore crispo massa finxit fusilis, clavam minari, ni colatur, creditur. iam quis paventum corda terror occupat Iunonis iram si polite expresserit? velut retortis intuens obtutibus avertat ora de litantis hostia, lapis severa fronte mentitur minas. miror quod ipsum non sacrastis Mentorem, nec templum et aras ipse Phidias habet, fabri deorum vel parentes numinum, qui si caminis institissent segnius, non esset ullus Iuppiter conflatilis. non erubescis, stulte, pago dedite, te tanta semper perdidisse obsonia quae dis ineptus obtulisti talibus, quos trulla, pelvis, cantharus, sartagines, fracta et liquata contulerunt vascula? ignosco fatuis haec tamen vulgaribus, quos lana terret discolora in stipite, quos saepe falsus circulator decipit, quibus omne sanctum est, quod pavendum rancidac edentularum cantilenae suaserint. vos eruditos miror et doctos viros, perpensa vitae quos gubernat regula, nescire vel divina vel mortalia quo iure constent, quanta maiestas regat quidquid creatum est, quae creavit omnia. Deus perennis, res inaestimabilis, non cogitando, non videndo clauditur, excedit omnem mentis humanae modum nec conprehendi visibus nostris valet, extraque et intus inplet ac superfluit. intemporalis, ante quam primus dies, esse et fuisse semper unus obtinet; lux ipse vera, veri et auctor luminis, cum lumen esset, lumen effudit suum: ex luce fulgor natus hic est Filius. vis una Patris, vis et una est Filii unusque, ab uno lumine splendor satus pleno refulsit claritatis numine. natura simplex pollet unius Dei, et quidquid usquam est una virtus condidit, caelum solumque, vim marini gurgitis, globos dierum noctiumque praesides, ventos, procellas, fulgura, imbres, nubila, septemtriones, Hesperos, aestus, nives, fontes, pruinas et metalla et flumina, praerupta, plana, montium convallia, feras, volucres, reptiles, natatiles, iumenta, pecua, subiugales, beluas, flores, frutecta, germina, herbas, arbores, quae sunt odori, quaeque vernant esui. haec non labore et arte molitus Deus sed iussione, quam potestas protulit, mandavit esse; facta sunt quae non erant, Verbo creavit omniformem machinam; virtus paterna semper in verbo fuit. cognostis ipsum: nunc colendi agnoscite ritum modumque, quale sit templi genus, quae dedicari sanxerit donaria, quae vota poscat, quos sacerdotes velit, quod mandet illic nectar inmolarier. aedem sibi ipse mente in hominis condidit vivam, serenam, sensualem, flabilem, solvi incapacem posse, nec destructilem, pulchram, venustam, praeminentem culmine, discriminatis inlitam coloribus. illic sacerdos stat sacrato in limine, foresque primas virgo custodit Fides innexa crines vinculis regalibus; poscit litari victimas Christo et Patri quas scit placere, candidatas, simplices: frontis pudorem, cordis innocentiam, pacis quietem, castitatem corporis, Dei timorem, regulam scientiae, ieiuniorum parcitatem sobriam, spem non iacentem, semper et largam manum. ex his amoenus hostiis surgit vapor vincens odorem balsami, turis, croci, auras madentes Persicorum aromatum. sublatus inde caelum adusque tollitur et prosperatum dulce delectat Deum. hanc disciplinam quisquis infensus vetat, vetat probatum vivere et sanctum sequi, vetat vigorem mentis alte intendere, nostrique acumen ignis ad terram vocat, nec excitari vim sinit prudentiae. o mersa limo caecitas gentilium! o carnulenta nationum pectora! o spissus error! o tenebrosum genus terris amicum, deditum cadaveri, subiecta semper intuens, numquam supra! furorne summus ultima et dementia est deos putare, qui creantur nuptiis, rem spiritalem terrulente quaerere, elementa mundi consecrare altaribus, id quod creatum est conditorem credere, deasceato supplicare stipiti, verris cruore scripta saxa spargere, aras ofellis obsecrare bubulis, homines fuisse cum scias, quos consecras, urnas reorum morticinas lambere? desiste, iudex saeculi, tantum nefas viris iubere fortibusque et liberis, nil est amore veritatis celsius. Dei perennis nomen adserentibus nihil pavori est, mors et ipsa subiacet.’ dudum coquebat disserente martyre Asclepiades intus iram subdolam stomachatus alto felle, dum longum silet bilemque tectis concipit praecordiis; tandem latentis vim furoris evomit: ‘pro Iuppiter! quid est quod ex hoc audio? stat inter aras et deorum imagines et, quod fateri cogor, in medio foro tacente memet, ac perorat perditus, quidquid sacrorum est ore foedans inpio. o fas priorum! moris o prisci status! inventa regum pro salute publica Pompiliorum nostra carpunt saecula, quis hos sophistas error invexit novus, qui non colendos esse divos disputent? nunc dogma nobis Christianum nascitur post evolutos mille demum consules ab urbe Roma, ne retexam Nestoras. quidquid novellum surgit, olim non fuit. vis summa rerum nosse? Pyrrham consule. ubi iste vester tunc erat summus Deus, divum favore cum puer Mavortius fundaret arcem septicollem Romulus? quod Roma pollet auspicato condita, Iovi Statori debet et dis ceteris. hoc sanctum ab aevo est, hoc ab atavis traditum: placanda nobis pro triumphis principis delubra, faustus ut secundet gloriam procinctus, utque subiugatis hostibus ductor quietum frenet orbem legibus. accingere ergo, quisquis es, nequissime, pro principali rite nobiscum deos orare vita vel, quod hostem publicum pati necesse est, solve poenam sanguine, sprevisse templa respuisse est principem.’ tunc ille: ‘numquam pro salute et maximis fortissimisque principis cohortibus aliter precabor quam fidele ut militent Christique lymphis ut renascantur Patri, capiant et ipsum caelitus Paraclitum, ut idolorum respuant caliginem, cernant ut illud lumen aeternae spei non suculentis influens obtutibus nec corporales per fenestras emicans, puris sed intus quod relucet mentibus. pupilla carnis crassa crassum perspicit, et res caduca quod resolvendum est videt: liquidis videndis aptus est animae liquor; natura fervens sola ferventissimae divinitatis vim coruscantem capit. hoc opto lumen imperator noverit tuus meusque, si velit fieri meus; nam si resistit Christiano nomini, meus ille talis imperator non erit: scelus iubenti, crede, numquam serviam.’ statis, ministri? clamitans iudex ait, ‘statis manusque continetis vindices? non rupta sulcis dissecatis viscera, animam nec intus abditam rimamini, erumpit unde vox profana in principem?’ scindunt utrumque milites taeterrima mucrone hiulco pensilis latus viri, sulcant per artus longa tractim vulnera, obliqua rectis, recta transversis secant, et iam refectis pectus albet ossibus. nitendo anhelant, diffluunt sudoribus, cum sit quietus heros in quem saeviunt. haec inter addit sponte Romanus loqui: ‘si quaeris, o praefecte, verum noscere, hoc omne, quidquid lancinamur, non dolet. dolet quod error pectori insedit tuo, populos quod istos perditos 1 tecum trahis. currunt frequentes undique ad spectaculum, gentile vulgus, heu, gemenda corpora, crudumque nostrae sortis exemplum tremunt. audite cuncti: clamo longe ac praedico, emitto vocem de catasta celsior: Christus paternae gloriae splendor, Deus, rerum creator, noster idem particeps spondet salutem perpetem credentibus, animae salutem, sola quae non occidit sed iuge durans dispares casus subit; aut luce fulget aut tenebris mergitur; Christum secuta Patris intrat gloriam, disiuncta Christo mancipatur Tartaro. curanda mercis qualitas, quaenam mihi contingat olim perpetis substantiae; nam membra parvi pendo quo pacto cadant, casura certe lege naturae suae. instat ruina; quod resolvendum est, ruat. nec distat, ignis et fidiculae saeviant, an corpus aegrum languor asper torqueat, cum saepe morbos maior armet saevitas. 1 non ungularum tanta vis latus fodit mucrone quanto dira pulsat pleurisis, nec sic inusta lamminis ardet cutis, ut febris atro felle venas exedit vel summa pellis ignis obductus coquit papulasque fervor aestuosus excitat: credas cremari stridulis cauteribus. miserum putatis, quod retortis pendeo extentus ulnis, quod revelluntur pedes, conpago nervis quod sonat crepantibus: sic eiulantes ossa clamant dividi, nodosa torquet quos podagra et artrisis. horretis omnes hasce carnificum manus, num mitiores sunt manus medentium, laniena quando saevit Hippocratica? vivum secatur viscus et recens cruor scalpella tinguit dum putredo abraditur. putate ferrum triste chirurgos meis inferre costis, quod secat salubriter, non est amarum quo reformatur salus: videntur isti carpere artus tabidos, sed dant medellam rebus intus vividis. quis nescit autem quanta corruptela sit contaminatae carnis ac solubilis? sordet, tumescit, liquitur, foetet, dolet, inflatur ira, solvitur libidine, plerumque felle tincta livores trahit. aurum regestum nonne carni adquiritur? inlusa vestis, gemma, bombyx, purpura in carnis usum mille quaeruntur dolis, luxus vorandi carnis arvinam fovet, carnis voluptas omne per nefas ruit. medere, quaeso, carnifex, tantis malis, concide, carpe fomitem peccaminum, fac ut resecto debilis carnis situ dolore ab omni mens supersit libera nec gestet ultra quod tyrannus amputet. nec terrearis turba circumstantium: hoc perdo solum quod peribit omnibus, regi, clienti, pauperique et diviti; sic vernularum, sic senatorum caro tabescit imo cum sepulcro condita est. iactura vilis mordet et damnum leve si, quo carendum est, perdere extimescimus: cur, quod necesse est, non voluntas occupat? natura cur non vertit in rem gloriae? legale damnum deputemus praemiis. sed praemiorum forma quae sit fortibus videamus, illa nempe quae numquam perit, caelo refusus subvolabit spiritus, Dei parentis perfruetur lumine regnante Christo stans in arce regia. quandoque caelum ceu liber plicabitur, cadet rotati solis in terram globus, spheram ruina menstrualem destruet; Deus superstes solus et iusti simul cum sempiternis permanebunt angelis. contemne praesens utile, o prudens homo, quod terminandum, quod relinquendum est tibi; omitte corpus, rem sepulcri et funeris; tende ad futuram gloriam, perge ad Deum; agnosce qui sis, vince mundum et saeculum.’ vixdum elocutus martyr hanc peregerat orationem, cum furens interserit Asclepiades: ‘vertat ictum carnifex in os loquentis, inque maxillas manum sulcosque acutos et fidiculas transferat. verbositatis ipse rumpatur locus, scaturrientes perdat ut loquacitas sermonis auras perforatis follibus, quibus sonandi nulla lex ponit modum; ipsa et loquentis verba torqueri volo.’ inplet iubentis dicta lictor inpius; charaxat ambas ungulis scribentibus genas, cruentis et secat faciem notis, hirsuta barbis solvitur carptim cutis, et mentum adusque vultus omnis scinditur. martyr fluentem fatur inter sanguinem: ‘grates tibi, o praefecte, magnas debeo, quod multa pandens ora iam Christum loquor, artabat ampli nominis praeconium meatus unus, inpar ad laudes Dei. rimas patentes invenit vox edita multisque fusa rictibus reddit sonos hinc inde plures, et profatur undique Christi Patrisque sempiternam gloriam, tot ecce laudant ora quot sunt vulnera.’ tali repressus cognitor constantia cessare poenam praecipit, tunc sic ait: ‘per solis ignes iuro, qui nostros dies reciprocatis administrat circulis, cuius recursu lux et annus ducitur, ignes parandos iam tibi tristis rogi, qui fine digno corpus istud devorent, quod perseverans tam resistit nequiter sacris vetustis, nec dolorum spiculis victum fatiscit, fitque poenis fortius. quis hunc rigorem pectori iniecit stupor? mens obstinata est, corpus omne obcalluit, tantus novelli dogmatis regnat furor: hic nempe vester Christus haud olim fuit, quem tu fateris ipse suffixum cruci.’ haec illa crux est omnium nostrum salus, Romanus inquit: ‘hominis haec redemptio est. scio incapacem te sacramenti, inpie, non posse caecis sensibus mysterium haurire nostrum: nil diurnum nox capit. tamen in tenebris proferam claram facem, sanus videbit, lippus oculos obteget. ' removete lumen,' dicet insanabilis; ' iniuriosa est nil videnti claritas.' audi, profane, quod gravatus oderis. regem perennem rex perennis protulit in se manentem nec minorem tempore, quia tempus illum non tenet; nam fons retro exordiorum est et dierum et temporum, ex Patre Christus: hoc Pater, quod Filius. hic se videndum praestitit mortalibus, mortale corpus sumpsit inmortalitas, ut, dum caducum portat aeternus Deus, transire nostrum posset ad caelestia: homo est peremptus et resurrexit Deus. congressa mors est membra gestanti Deo; dum nostra temptat, cessit inmortalibus. stultum putatis hoc, sophistae saeculi; sed stulta mundi summus elegit Pater, ut stultus esset saeculi prudens Dei. antiquitatem Romuli et Mavortiam lupam renarras, primum et omen vulturum. si res novellas respuis, nil tam recens: vix mille fastis inplet hanc aetatulam cursus dierum conditore ab augure. sescenta possum regna pridem condita proferre toto in orbe, si sit otium, multo ante clara quam capellam Gnosiam suxisse fertur Iuppiter, Martis pater, sed illa non sunt, haec et olim non erunt. crux ista Christi, quam novellam dicitis, nascente mundo factus ut primum est homo, expressa signis, expedita est litteris: adventus eius mille per miracula praenuntiatus ore vatum consono. reges, prophetae, iudicesque et principes virtute, bellis, cultibus, sacris, stilo non destiterunt pingere formam crucis, crux praenotata, crux adumbrata est prius, crucem vetusta conbiberunt saecula. tandem refectis vocibus propheticis aetate nostra conprobata antiquitas coram refulsit ore conspicabili, ne fluctuaret veritas dubia fide, si non pateret teste visu comminus. hinc nos et ipsum non perire credimus corpus, sepulcro quod vorandum traditur, quia Christus in se mortuum corpus cruci secum excitatum vexit ad solium Patris, viamque cunctis ad resurgendum dedit. crux illa nostra est, nos patibulum ascendimus, nobis peremptus Christus et nobis Deus Christus reversus, ipse qui moriens homo est, natura duplex: moritur et mortem domat, reditque in illud quod perire nesciat. dixisse pauca sit satis de mysticis nostrae salutis deque processu spei. iam iam silebo: margaritas spargere Christi vetamur inter inmundos sues, lutulenta sanctum ne ferant animalia. sed quia profunda non licet luctarier ratione tecum, consulamus proxima: interrogetur ipsa naturalium simplex sine arte sensuum sententia: fuci inperitus fac ut adsit arbiter. da septuennem circiter puerum aut minus, qui sit favoris liber et non oderit quemquam nec ullum mentis in vitium cadat, periclitemur quid recens infantia dicat sequendum, quid novus sapiat vigor.’ hanc ille sancti martyris vocem libens amplexus unum de caterva infantium parvum nec olim lacte depulsum capi captumque adesse praecipit. quidvis roga, inquit, sequamur quod probant pusio. Romanus ardens experiri innoxiam laetantis oris indolem filiole, ait, ‘dic, quid videtur esse verum et congruens, unumne Christum colere et in Christo Patrem, an conprecari mille formarum deos?’ adrisit infans nec moratus rettulit: ‘est quidquid illud, quod ferunt homines Deum, unum esse oportet et quod uni est unicum, cum Christus hoc sit, Christus est verus Deus. genera deorum multa nec pueri putant.’ stupuit tyrannus sub pudore fluctuans; nec vim decebat innocenti aetatulae inferre leges, nec loquenti talia furor sinebat efferatus parcere. quis auctor, inquit, vocis est huius tibi? respondit ille: ‘mater, et matri Deus. illa ex parente Spiritu docta inbibit quo me inter ipsa pasceret cunabula; ego, ut gemellis uberum de fontibus lac parvus hausi, Christum et hausi credere.’ ergo ipsa mater adsit, exclamat, cedo, Asclepiades; ‘disciplinae et exitum tristem suae magistra spectet inpia, male eruditi torqueatur funere infantis orba, quemque corrupit fleat. absit ministros vilis ut muliercula nostros fatiget: quantulus autem dolor vexabit artus mortis auxilio brevis! oculi parentis punientur acrius quam si cruentae membra carpant ungulae.’ vix haec profatus pusionem praecipit sublime tollant et manu pulsent nates, mox et remota veste virgis verberent tenerumque duris ictibus tergum secent, plus unde lactis quam cruoris defluat. quae cautis illud perpeti spectaculum, quis ferre possit aeris aut ferri rigor? inpacta quotiens corpus attigerat salix, tenui rubebant sanguine uda vimina, quem plaga flerat roscidis livoribus. ferunt minaces verberantium genas inlacrimasse sponte dimanantibus guttis per ora barbarum frementia, scribas et ipsos et coronam plebium proceresque siccis non stetisse visibus. at sola mater hisce lamentis caret, soli sereno frons renidet gaudio; stat in piorum corde pietas fortior amore Christi contumax doloribus firmatque sensum mollis indulgentiae. sitire sese parvus exclamaverat: ' animae aestuantis ardor in cruciatibus hoc exigebat, lymphae ut haustum posceret: quem torva mater eminus triste intuens vultu et severis vocibus sic increpat: ‘puto inbecillo, nate, turbaris metu et te doloris horror adflictum domat, non hanc meorum viscerum stirpem fore Deo spopondi, non in hanc spem gloriae te procreavi, cedere ut leto scias. aquam bibendam postulas, cum sit tibi fons ille vivus praesto, qui semper fluit et cuncta solus inrigat viventia, intus forisque spiritum et corpus simul, aeternitatem largiens potantibus. venies ad illud mox fluentum, si modo animo ac medullis solus ardor aestuet videre Christum, quod semel potum adfatim sic sedat omnem pectoris flagrantiam vita ut beata iam sitire nesciat. hic, hic bibendus, nate, nunc tibi est calix, mille in Bethleem quem biberunt parvuli: oblita lactis et papillarum inmemor aetas amaris, mox deinde dulcibus refecta poclis mella sumpsit sanguinis. exemplum ad istud nitere, o fortis puer, generosa prolis, matris et potentia, omnes capaces esse virtutum Pater mandavit annos, neminem excepit diem, ipsis triumphos adnuens vagitibus. scis, saepe dixi, cum docenti adluderes et garrulorum signa verborum dares, Isaac fuisse parvulum patri unicum, qui, cum inmolandus aram et ensem cerneret, ultro sacranti colla praebuerit seni. narravi et illud nobile ac memorabile certamen, una matre quod septem editi gessere pueri, sed tamen factis viri, hortante eadem matre in ancipiti exitu poenae et coronae sanguini ut ne parcerent. videbat ipsos apparatus funerum praesens suorum nec movebatur parens laetata quotiens aut olivo stridula sartago frixum torruisset puberem dira aut cremasset lamminarum inpressio. comam cutemque verticis revulserat a fronte tortor, nuda testa ut tegmine cervicem adusque dehonestarct caput; clamabat illa: ' patere; gemmis vestiet apicem hunc corona regio ex diademate.' linguam tyrannus amputari iusserat uni ex ephebis; mater aiebat: ' satis iam parta nobis gloria est; pars optima Deo inmolatur ecce nostri corporis; digna est fidelis lingua quae sit hostia. interpres animi, enuntiatrix sensuum, cordis ministra, praeco operti pectoris, prima offeratur in sacramentum necis et sit redemptrix prima membrorum omnium; ducem dicatam mox sequentur cetera.' his Maccabeos incitans stimulis parens hostem subegit subiugatum septies, quot feta natis, tot triumphis inclyta; me partus unus ut feracem gloriae, mea vita, praestet, in tua est situm manu. per huius alvi fida conceptacula, per hospitalem mense bis quino larem, si dulce nostri pectoris nectar tibi, si molle gremium, grata si crepundia, persiste et horum munerum auctorem adsere. quanam arte nobis vivere intus coeperis, nihilumque et illud, unde corpus, nescio; novit animator solus et factor tui. inpendere ipsi, cuius ortus munere es; bene in datorem quod dedit refuderis.’ talia canente matre iam laetus puer virgas strepentes et dolorem verberum ridebat. hic tum cognitor pronuntiat: ‘claudatur infans carcere et tanti mali Romanus auctor torqueatur acrius.’ illum recentes per cicatricum vias denuo exarabant, quaque acutum traxerant paulo ante ferrum, mox recrudescentibus plagis apertas persequebantur notas, quos iam superbus victor ignavos vocat. ‘o non virile robur, o molles manus! unam labantis dissipare tam diu vos non potesse fabricam corpusculi! vix iam cohaeret, nec tamen penitus cadit, vincens lacertos dexterarum inertium. citius cadaver dentibus carpunt canes, longeque morsus vulturum efficacior ad devorandas carnis offas mortuae, languetis inbelli fame ac fatiscitis, gula est ferina, sed socors edacitas.’ exarsit istis turbida ira iudicis seque in supremam concitat sententiam: ‘si te morarum paenitet, finem citum subeas licebit: ignibus vorabere damnatus et favilla iam tenuis fies.’ abiens at ille, cum foro abriperent virum truces ministri, pone respectans ait: ‘appello ab ista, perfide, ad Christum meum crudelitate, non metu mortis tremens, sed ut probetur esse nil quod iudicas.’ quid differo, inquit ille, ‘utrosque perdere, puerum ac magistrum, conplices sectae inpiae? gladius recidat vile vix hominis caput infantis, istum flamma vindex concremet, sit his sub uno fine dispar exitus.’ perventum ad ipsum caedis inplendae locum, natum gerebat mater amplexu et sinu, ut primitivum crederes fetum geri Deo offerendum sancti Abelis ferculo, lectum ex ovili, puriorem ceteris. puerum poposcit carnifex, mater dedit, nec inmorata est fletibus, tantum osculum inpressit unum: vale, ait, ‘dulcissime, et cum beatus regna Christi intraveris, memento matris, iam patrone ex filio.’ dixit: deinde dum ferit cerviculam percussor ense, docta mulier psallere hymnum canebat carminis Davitici: ' pretiosa sancti mors sub aspectu Dei, tuus ille servus, prolis ancillae tuae.' talia retexens explicabat pallium manusque tendebat sub ictu et sanguine, venarum ut undam profluam manantium et palpitantis oris exciperet globum: excepit, et caro adplicavit pectori. at parte campi ex altera inmanem pyram texebat ustor fumidus pinu arida, sarmenta mixtim subdita et faeni struem spargens liquato rore ferventis picis, quo flamma pastu cresceret ferocius. et iam retortis bracchiis furca eminus Romanus actus ingerebatur rogo: scio, inquit ille, ‘non futurum ut concremer, nec passionis hoc genus datum est mihi, et restat ingens quod fiat miraculum.’ haec eius orsa sequitur inmensus fragor nubis ruentis, nimbus undatim nigro praeceps aquarum flumine ignes obruit. aiunt olivo semiconbustas faces, sed vincit imber iam madentem fomitem. trepidare taeter carnifex rebus novis turbatus, et qua posset arte insistere, versare torres cum favillis umidis, prunas maniplis confovere stuppeis ' et semen ignis inter undas quaerere. quod cum tumenti nuntiatum iudici, commovit 1 iram fellis inplacabilis: ‘quousque tandem summus hic nobis magus inludet,’ inquit, ‘Thessalorum carmine poenam peritus vertere in ludibrium? fortasse cervix, si secandam iussero flecti sub ensem, non patebit vulneri: vel amputatum plaga collum dividens rursus coibit ac reglutinabitur, umerisque vertex eminebit additus. temptemus igitur ante partem quampiam truncare ferro corporis superstitis, ne morte simpla criminosus multiplex cadat vel una perfidus caede oppetat: quot membra gestat, tot modis pereat volo. libet experiri, Lerna sicut traditur, utrum renatis pullulascat artubus, ac se inminuti corporis damnis novum instauret: ipse praesto erit tunc Hercules hydrina suetus ustuire vulnera. iam nunc secandi doctus adsit artifex, qui cuncta norit viscerum confinia vel nexa nervis disparare vincula. date hunc, revulsis qui medetur ossibus aut fracta nodis sarciens conpaginat. linguam priorem detrahat radicitus, quae corpore omni sola vivit nequior; illa et procaci pessima in nostros deos invecta motu fas profanavit vetus, audax et ipsi non pepercit principi.’ Aristo quidam medicus accitus venit, proferre linguam praecipit: profert statim martyr retectam, pandit ima et faucium; ille et palatum tractat et digito exitum vocis pererrans vulneri explorat locum. linguam deinde longe ab ore protrahens scalpellum in usque guttur insertans agit. illo secante fila sensim singula numquam momordit martyr aut os dentibus conpressit artis nec cruorem sorbuit. inmotus et patente rictu constitit dum sanguis extra defluit scaturriens; perfusa pulcher menta russo stemmate fert et cruenti pectoris spectat decus fruiturque et ostro vestis ut iam regiae. praefectus ergo ratus elinguem virum cogi ad sacrandum posse, cum verbis carens nil in deorum blateraret dedecus, iubet reduci iam tacentem ac debilem multo loquentis turbine olim territus. reponit aras ad tribunal denuo et tus et ignem vividum in carbonibus taurina et exta vel suilla abdomina: ingressus ille, ut hos paratus perspicit, insufflat, ipsos ceu videret daemonas. inridet hoc Asclepiades laetior, addit deinde: ‘numquid inclementius, sicut solebas, es paratus dicere? effare quidvis ac perora et dissere. permitto vocem libere ut exerceas.’ Romanus alto corde suspirans diu gemitu querellam traxit et sic orsus est: ‘Christum loquenti lingua numquam defuit, nec verba quaeras quo regantur organo, cum praedicatur ipse verborum dator. qui fecit ut vis vocis expressa intimo pulmone et oris torta sub testudine nunc ex palato det repercussos sonos, nunc temperetur dentium de pectine, sitque his agendis lingua plectrum mobile, si mandet idem faucium sic fistulas spirare flatu concinentes consono ut verba in ipsis explicent meatibus, vel exitu oris cymbalis profarier nunc pressa parce labra, nunc hiantia, dubitasne verti posse naturae statum, cui facta forma est, qualis esset primitus? hanc nempe factor vertere, ut libet, potest positasque leges texere ac retexere, linguam loquella ne ministram postulet. vis scire nostri numinis potentiam? fluctus liquentis aequoris pressit pede: natura fluxa ac tenuis in solidum coit, quam dispar illis legibus quis condita est! solet natatus ferre, fert vestigia. habet usitatum munus hoc divinitas quae vera nobis colitur in Christo et Patre, mutis loquellam, percitum claudis gradum, surdis fruendam reddere audientiam, donare caecis lucis insuetae diem. haec si quis amens fabulosa existimat, vel ipse tute si parum fidelia rebare pridem, vera cognoscas licet: habes loquentem, cuius amputaveras linguam: probatis cede iam miraculis.’ horror stupentem persecutorem subit timorque et ira pectus in caliginem vertere; nescit vigilet anne somniet, miratur haerens quod sit ostenti genus, formido frangit, armat indignatio. nec vim domare mentis effrenae potest, nec quo furoris tela vertat invenit, postremo medicum saevus insontem iubet reum citari; nundinatum hunc arguit mercede certa pactus ut conluderet: aut ferrum in ore nil agens et inritum versasse frustra seu retunsis tactibus aut arte quadam vulnus inlatum breve, quod sauciata parte linguam laederet nervos nec omnes usquequaque abscideret. manere salvam vocis harmoniam probe non posse, inani concavo verba exprimi, quae concrepare ligula moderatrix facit, esto ut resultet spiritus vacuo specu, echo sed extat inde, non oratio. veris refutat medicus hanc calumniam: ‘scrutare vel tu nunc latebras faucium, intraque dentes curiosum pollicem circumfer, haustus vel patentes inspice, lateatne quidquam quod regat spiramina. quamquam forassem forte si puncto levi tenuive linguam contigissem vulnere, titubante plectro fatus esset debilis, nam cum magistra vocis in vitium cadit, usus necesse est et loquendi intercidat. fiat periclum, si placet, cuiusmodi edat querellam quadrupes lingua eruta, elinguis et quem porca grunnitum strepat; cui vox fragosa, clamor est inconditus, probabo mutam nil sonare stridulum. testor salutem principis me simplici functum secantis arte, iudex optime, servisse iussis absque fraude publicis, sciat hic quis illi verba suggillet deus: ego unde mutus sit disertus nescio.’ his sese Aristo purgat, at contra inpium nil haec latronem Christianorum movent; magis magisque fertur in vesaniam, quaerit alienus sanguis ille asperserit virum, suone fluxerit de vulnere. respondit his Romanus: ‘eccum, praesto sum: meus iste sanguis verus est, non bubulus. agnoscis illum quem loquor, miserrimc pagane, vestri sanguinem sacrum bovis, cuius litata caede permadescitis? summus sacerdos nempe sub terram scrobe acta in profundum consecrandus mergitur, mire infulatus, festa vittis tempora nectens, corona tum repexus aurea, cinctu Gabino sericam fultus togam. tabulis superne strata texunt pulpita rimosa rari pegmatis conpagibus, scindunt subinde vel terebrant aream crebroque lignum perforant acumine, pateat minutis ut frequens hiatibus. huc taurus ingens fronte torva et hispida sertis revinctus aut per armos floreis aut inpeditis cornibus deducitur, nec non et auro frons coruscat hostiae, saetasque fulgor brattealis inficit. hic ut statuta est inmolanda belua, pectus sacrato dividunt venabulo; eructat amplum vulnus undam sanguinis ferventis, inque texta pontis subditi fundit vaporum flumen et late aestuat. tum per frequentes mille rimarum vias inlapsus imber tabidum rorem pluit, defossus intus quem sacerdos excipit guttas ad omnes turpe subiectans caput et veste et omni putrefactus corpore. quin os supinat, obvias offert genas, supponit aures, labra, nares obicit, oculos et ipsos perluit liquoribus, nec iam palato parcit et linguam rigat, donec cruorem totus atrum conbibat. postquam cadaver sanguine egesto rigens conpage ab illa flamines retraxerint procedit inde pontifex visu horridus, ostentat udum verticem, barbam gravem, vittas madentes atque amictus ebrios. hunc inquinatum talibus contagiis, tabo recentis sordidum piaculi, omnes salutant atque adorant eminus, vilis quod illum sanguis et bos mortuus foedis latentem sub cavernis laverint. addamus illam, vis, hecatomben tuam, centena ferro cum cadunt animalia, variaque abundans caede restagnat cruor, vix ut cruentis augures natatibus possint meare per profundum sanguinis? sed quid macellum pingue pulvinarium, quid maximorum lancinatores gregum eviscerata carne crudos criminor? sunt sacra quando vosmet ipsi exciditis, votivus et cum membra detruncat dolor. cultrum in lacertos exerit fanaticus sectisque Matrem bracchiis placat deam, furere ac rotari ius putatur mysticum; parca ad secandum dextra fertur inpia, caelum meretur vulnerum crudelitas. ast hic metenda dedicat genitalia, numen reciso mitigans ab inguine offert pudendum semivir donum deae: illam revulsa masculini germinis vena effluenti pascit auctam sanguine. uterque sexus sanctitati displicet, medium retentat inter alternum genus, mas esse cessat ille, nec fit femina, felix deorum mater inberbes sibi parat ministros levibus 1 novaculis. quid, cum sacrandus accipit sphragitidas? acus minutas ingerunt fornacibus, his membra pergunt urere, ut igniverint; quamcumque partem corporis fervens nota stigmarit, hanc sic consecratam praedicant. functum deinde cum reliquit spiritus et ad sepulcrum pompa fertur funeris, partes per ipsas inprimuntur bratteae; insignis auri lammina obducit cutem, tegitur metallo, quod perustum est ignibus. has ferre poenas cogitur gentilitas, hac di coercent lege cultores suos: sic daemon ipse ludit hos quos ceperit, docet execrandas ferre contumelias, tormenta inuri mandat infelicibus. at noster iste sanguis ex vestra fluit crudelitate, vos tyrannide inpia exulceratis innocentum corpora, si vos sinatis, incruente vivimus, at si cruente puniamur, vincimus. sed iam silebo; finis instat debitus, finis malorum, passionis gloria; iam non licebit, inprobe, ut licuit modo, torquere nostra vel secare viscera; cedas necesse est victus et iam desinas.’ cessabit equidem tortor et sector dehinc, iudex minatur ‘sed peremptoris manus succedet illis, strangulatrix faucium; aliter silere nescit oris garruli vox inquieta, quam tubam si fregero.’ dixit, foroque protrahi iussit virum, trudi in tenebras noxialis careeris; elidit illic fune collum martyris lictor nefandus, sic peracta est passio; anima absoluta vinculis caelum petit. gesta intimasse cuncta fertur principi praefectus addens ordinem voluminum seriemque tantae digerens tragoediae: laetatus omne crimen in fasces refert suum tyrannus chartulis vivacibus. illas sed aetas conficit diutina, fuligo fuseat, pulvis obducit situ, carpit senectus aut ruinis obruit: inscripta Christo pagina inmortalis est, nec obsolescit ullus in caelis apex. excepit adstans angelus coram Deo et quae loeutus martyr et quae pertulit, nec verba solum disserentis condidit, sed ipsa pingens vulnera expressit stilo laterum, genarum pectorisque et faucium. omnis notata est sanguinis dimensio, ut quamque plagam sulcus exaraverit, altam, patentem, proximam, longam, brevem, quae vis doloris, quive segmenti modus; guttam cruoris ille nullam perdidit. hic in regestis est liber caelestibus, monumenta servans laudis indelebilis, relegendus olim sempiterno iudici, libramine aequo qui malorum pondera et praemiorum conparabit copias. vellem sinister inter haedorum greges, ut sum futurus, eminus dinoscerer atque hoc precante diceret rex optimus: ‘Romanus orat; transfer hunc haedum mihi; sit dexter agnus, induatur vellere.’