Quis duri silicis gravisque ferri immanis sonus aequori propinquum saxosae latus Appiae replevit? certe non Libycae sonant catervae nec dux advena peierante bello Campanos quatit inquietus agros, nec frangit vada montibusque caesis inducit Nero sordidas paludes, sed qui limina bellicosa Iani iustis legibus et foro coronat, qui castae Cereri diu negata reddit iugera sobriasque terras, qui fortem vetat interire sexum et censor prohibet mares adultos pulchrae supplicium timere formae, qui reddit Capitolio Tonantem et Pacem propria domo reponit, qui genti patriae futura semper sancit lumina hic segnis et campos iter omne detinentes longos eximit ambitus novoque iniectu solidat graves harenas gaudens Euboicae domum Sibyllae Ganranosque sinus et aestuantes septem montibus admovere Baias. Hic quondam piger axe vectus uno nutabat cruce pendula viator sorbebatque rotas maligna tellus, et plebs in mediis Latina campis horrebat mala navigationis; nec cursus agiles, sed impeditum tardabant iter orbitae tacentes, dum pondus nimium querens sub alta repit languida quadrupes statera. at nunc, quae solidum diem terebat, horarum via facta vix duarum, non tensae volucrum per astra pennae nec velocius ibitis, carinae. Hic primus labor incohare sulcos et rescindere limites et alto egestu penitus cavare terras; mox haustas aliter replere fossas et summo gremium parare dorso, ne nutent sola, ne maligna sedes det pressis dubium cubile saxis; tunc umbonibus hinc et hinc coactis et crebris iter alligare gomphis. o quantae pariter manus laborant! hi caedunt nemus exuuntque montes, hi ferro scopulos trabesque levant; illi saxa ligant opusque texunt cocto pulvere sordidoque tofo; hi siccant bibulas manu lacunas et longe fluvios agunt minores. hae possent et Athon cavare dextrae et maestum pelagus gementis Helles intercludere ponte non natanti. his parvus, nisi di via Inous freta miscuisset Isthmos. fervent litora mobilesque silvae, it atque echon simul hine et inde fractam Gauro Massicus uvifer remittit, miratur sonitum quieta Cyme et Literna palus pigerque Savo. At flavum caput umidumque late crinem mollibus impeditus ulvis Vulturnus levat ora maximoque pontis Caesarei reclinus arcu raucis talia faucibus redundat: ‘camporum bone conditor meorum, qui me vallibus aviis refusum et recti legibus alvei ligasti, et nunc ille ego turbidus minaxque, vix passus dubias prius carinas, iam pontem fero perviusque caleor; qui terras rapere et rotare silvas adsueram—pudet!—. amnis esse coepi; sed grates ago servitusque tanti est, quod sub te duce, te iubente cessi, quod tu maximus arbiter meaeque victor perpetuus legere ripae, et nunc limite me colis beato nec sordere sinis malumque late deterges sterilis soli pudorem, ne me pulvereum gravemque caelo Tyrrheni sinus obluat qualis Cinyphius tacente ripa Poenos Bagrada serpit inter agros, sed talis ferar, ut nitente cursu tranquillum mare proximumque possim puro gurgite provocare Lirim.’ Haec amnis pariterque se levarat ingenti plaga marmorata dorso, huius ianua prosperumque limen arcus, belligeris ducis tropaeis et totis Ligurum nitens metallis, quantus nubila qui coronat imbri. illic flectitur excitus viator, illic Appia se dolet relinqui, tune velocior acriorque cursus, tunc ipsos iuvat impetus iugales; ceu fessis ubi remigum lacertis primae carbasa ventilatis, aurae, ergo omnes, age, quae sub axe primo Romani colitis fidem parentis, prono limite commeate gentes, Eoae citius venite laurus. nil obstat cupidis, nihil moratur: qui primo Tiberim relinquit ortu, primo vespere naviget Lucrinum. Sed quam fine viae recentis imo, qua monstrat veteres Apollo Cumas, albam crinibus infulisque cerno! visu fallimur? an sacris ab antris profert Chalcidicas Sibylla laurus? cedamus; chely, iam repone cantus: vates sanctior incipit, tacendum est. en! et colla rotat novisque late bacchatur spatiis viamque replet, tunc sic virgineo profatur ore: ‘dicebam, veniet—manete campi atque amnis—, veniet favente caelo, qui foedum nemus et putres harenas celsis pontibus et via levabit. en! hic est deus, hunc iubet beatis pro se Iuppiter imperare terris; quo non dignior has subit habenas, ex quo me duce praescios Averni Aeneas avide futura quaerens lucos et penetravit et reliquit. hic paci bonus, hic timendus armis, Natura melior potentiorque. hic si flammigeros teneret axes, largis, India, nubibus maderes. undaret salve, dux hominum et parens deorum, provisum mihi conditumque numen. nec iam putribus evoluta chartis sollemni prece quindecim virorum perlustra mea dicta, sed canentem ipsam comminus, ut mereris, audi. vidi pronectant tibi candidae sorores: magnus te manet ordo saeculorum, natis longior abnepotibusque annos perpetua geres iuventa, quos fertur placidos adisse Nestor, quos Tithonia computat senectus et quantos ego Delium poposci. iuravit tibi iam nivalis Arctus, nunc magnos Oriens dabit triumphos. ibis qua vagus Hercules et Euhan ultra sidera flammeumque solem et Nili caput et nives Atlantis, et laudum cumulo beatus omni scandes donec Troicus ignis et renatae Tarpeius pater intonabit aulae, haec donec via te regente annosa magis Appia senescat.’