At procul extremis terrarum Caesar in oris Martem saevus agit, non multa caede nocentem, Maxima sed fati ducibus momenta daturum. Iure pari rector castris Afranius illis Ac Petreius erat: concordia duxit in aequas Imperium commune vices, tutelaque valli Pervigil alterno paret custodia signo. His praeter Latias acies erat impiger Astur, Vettonesque leves, profugique a gente vetusta Gallorum Celtae, miscentes nomen Iberis. Colle tumet modico, lenique excrevit in altum Pingue solum tumulo: super hunc fundata vetusta Surgit Ilerda manu: placidis praelabitur undis Hesperios inter Sicoris non ultimus amnes; Saxeus ingenti quem pons amplectitur arcu, Hibernas passurus aquas. At proxima rupes Signa tenet Magni: nec Caesar colle minore Castra levat: medius dirimit tentoria gurges. Explicat hinc tellus campos effusa patentes, Vix oculo prendente modum, camposque coerces, Cinga rapax, vetitus fluctus et litora cursu Oceani pepulisse tuo: nam gurgite mixto, Qui praestat terris, aufert tibi nomen Iberus. Prima dies belli cessavit Marte cruento, Spectandasque ducum vires numerosaque signa Exposuit. Piguit sceleris; pudor arma furentum Continuit; patriaeque et ruptis legibus unum Donavere diem. Prono tunc Caesar Olympo In noctem subita circumdedit agmina fossa, Dum primae perstant acies, hostemque fefellit, Et prope consertis obduxit castra maniplis. Luce nova collem subito conscendere cursu, Qui medius tutam castris dirimebat Ilerdam, Imperat. Huc hostem pariter terrorque pudorque Impulit; et rapto tumulum prior agmine cepit. His virtus ferrumque locum promittit: at illis Ipse locus. Miles rupes oneratus in altas Nititur: adversoque acies in monte supina Haeret, et in tergum casura, umbone sequentis Erigitur. Nulli telum vibrare vacabat, Dum labat et fixo firmat vestigia pilo, Dum scopulos stirpesque tenent, atque, hoste relicto, Caedunt ense viam. Vidit lapsura ruina Agmina dux, equitemque iubet succedere bello, Munitumque latus laevo praeducere gyro. Sic pedes ex facili, nulloque urgente, receptus, Irritus et victor, subducto Marte, pependit. Hactenus armorum discrimina: cetera bello Fata dedit variis incertus motibus aer. Pigro bruma gelu, siccis Aquilonibus haerens, Aethere constricto pluvias in nube tenebat. Urebant montana nives, camposque iacentes Non duraturae conspecto sole pruinae: Atque omnis propior mergenti sidera coelo Aruerat tellus hiberno dura sereno. Sed postquam vernus calidum Titana recepit Sidera respiciens delapsae portitor Helles, Atque iterum, aequatis ad iustae pondera Librae Temporibus, vicere dies: tunc, sole relicto, Cynthia quo primum cornu dubitanda refulsit, Exclusit Boream, flammasque accepit ab Euro. Ille suo nubes quascumque invenit in axe, Torsit in occiduum Nabataeis flatibus orbem: Et quas sentit Arabs, et quas Gangetica tellus Exhalat nebulas, quidquid concrescere primus Sol patitur, quidquid coeli fuscator Eoi Intulerat Corus, quidquid defenderat Indos, Incendere diem nubes, oriente remotae; Nec medio potuere graves incumbere mundo, Sed nimbos rapuere fuga. Vacat imbribus Arctos Et Notus; in solam Calpen fluit humidus aer. Hic, ubi iam Zephyri fines et summus Olympi Cardo tenet Tethyn, vetitae transcurrere, densos Involvere globos; congestumque aeris atri Vix recipit spatium, quod separat aethere terram. Iamque polo pressae largos densentur in imbres, Spissataeque fluunt: nec servant fulmina flammas, Quamvis crebra micent: moriuntur fulgura nimbis Hinc imperfecto complectitur aera gyro Arcus, vix ulla variatus luce colorem, Oceanumque bibit, raptosque ad nubila fluctus Pertulit, et coelo diffusum reddidit aequor. Iamque Pyrenaeae, quas numquam solvere Titan Evaluit, fluxere nives, fractoque madescunt Saxa gelu. Tunc, quae solitis e fontibus exit, Non habet unda vias: tam largas alveus omnis A ripis accepit aquas. Iam naufraga campo Caesaris arma natant, impulsaque gurgite multo Castra labant: alto restagnant flumina vallo. Non pecorum raptus faciles, non pabula mersi Ulla ferunt sulci: tectarum errore viarum Fallitur occultis sparsus populator in agris. Iamque, comes semper magnorum prima malorum. Saeva fames aderat: nulloque obsesses ab hoste Miles eget; toto censu non prodigus emit Exiguam Cererem. Pro lucri pallida tabes! Non deest prolato ieiunus venditor auro. Iam tumuli collesque latent: iam flumina cuncta Condidit una palus, vastaque voragine mersit: Absorpsit penitus rupes, ac tecta ferarum Detulit, atque ipsas hausit, subitisque frementes Vorticibus contorsit aquas et repulit aestus Fortior Oceani. Nec Phoebum surgere sentit Nox subiecta polo; rerum discrimina miscet Deformis coeli facies iunctaeque tenebrae. Sic mundi pars ima iacet, quam zona nivalis Perpetuaeque premunt hiemes; non sidera coelo Ulla videt, sterili non quidquam frigore gignit, Sed glacie medios signorum temperat ignes. Sic, o summe parens mundi, sic sorte secunda Aequorei rector facias, Neptune, tridentis: Et tu perpetuis impendas aera nimbis; Tu remeare vetes quoscumque emiseris aestus. Non habeant amnes declivem ad litora cursum, Sed pelagi referantur aquis: concussaque tellus Laxet iter fluviis. Hos campos Rhenus inundet,. Hos Rhodanus: vastos obliquent flumina fontes. Rhipaeas huc solve nives, huc stagna lacusque Et pigras, ubicumque iacent, effunde paludes: Et miseras bellis civilibus eripe terras. Sed parvo Fortuna viri contenta pavore, Plena redit, solitoque magis favere secundi Et veniam meruere dei. Iam rarior aer, Et par Phoebus aquis, densas in vellera nubes Sparserat, et noctes ventura luce rubebant: Servatoque loco rerum, discessit ab astris Humor, et ima petit, quidquid pendebat aquarum. Tollere silva comas, stagnis emergere colles Incipiunt, visoque die durescere valles. Utque habuit ripas Sicoris, camposque reliquit, Primum cana salix madefacto vimine parvam Texitur in puppim, caesoque inducta iuvenco Vectoris patiens tumidum superenatat amnem. Sic Venetus stagnante Pado, fusoque Britannus Navigat Oceano: sic, cum tenet omnis Nilus, Conseritur bibula Memphitis cymba papyro. His ratibus transiecta manus festinat utrinque Succisum curvare nemus; fluviique ferocis Incrementa timens, non primis robora ripis Imposuit: medios pontem distendit in agros. Ac ne quid Sicoris repetitis audeat undis, Spargitur in sulcos, et scisso gurgite rivis Dat poenas maioris aquae. Postquam omnia fatis Caesaris ire videt, celsam Petreius Ilerdam Deserit, et noti diffisus viribus orbis, Indomitos quaerit populos et semper in arma Mortis amore feros, et tendit in ultima mundi. Nudatos Caesar colles desertaque castra Conspiciens, capere arma iubet, nec quaerere pontem Nec vada, sed duris fluvium superare lacertis. Paretur, rapuitque ruens in proelia miles, Quod fugiens timuisset, iter. Mox uda receptis Membra fovent armis, gelidosque a gurgite cursu Restituunt artus, donec decresceret umbra, In medium surgente die. Iamque agmina summa Carpit eques, dubiique fugae pugnaeque tenentur. Adtollunt campo geminae iuga saxea rupes, Valle cava media. Tellus hinc ardua celsos Continuat colles: tutae quos inter opaco Anfractu latuere viae. Quibus hoste potito Faucibus, emitti terrarum in devia Martem Inque feras gentes, Caesar videt. Ite sine ullo Ordine, ait, raptumque fuga convertite bellum, Et faciem pugnae vultusque inferte minaces: Nec liceat pavidis ignava occumbere morte: Excipiant recto fugientes pectore ferrum. Dixit, et ad montes tendentem praevenit hostem. Illic exiguo paullum distantia vallo Castra locant. Postquam spatio languentia nullo Mutua conspicuos habuerunt lumina vultus, Et fratres natosque suos videre patresque, Deprensum est civile nefas! Tenuere parumper Ora metu: tantum nutu motoque salutant Ense suos. Mox ut stimulis maioribus ardens Rupit amor leges, audet transcendere vallum Miles, in amplexus effusas tendere palmas. Hospitis ille ciet nomen; vocat ille propinquum: Admonet hunc studiis consors puerilibus aetas: Nec Romanus erat, qui non agnoverat hostem. Arma rigant lacrimis, singultibus oscula rumpunt: Et, quamvis nullo maculatus sanguine, miles, Quae potuit, fecisse timet. Quid pectora pulses? Quid, vesane, gemis? fletus quid fundis inanes, Nec te sponte tua sceleri parere fateris? Usque adeone times, quem tu facis ipse timendum? Classica dent bellum; saevos tu neglige cantus: Signa ferant; cessa: iamiam civilis Erinnys Concidet, et Caesar generum privatus amabit. Nunc ades, aeterno complectens omnia nexu, O rerum mixtique salus, Concordia, mundi, Et sacer orbis amor: magnum nunc saecula nostra Venturi discrimen habent. Periere latebrae Tot scelerum: populo venia est erepta nocenti: Agnovere suos. Pro numine fata sinistro, Exigua requie tantas augentia clades! Pax erat, et miles, castris permixtus utrisque, Errabat: duro concordes cespite mensas Institnunt, et permixto libamina Baccho Gramineis fluxere focis: iunctoque cubili Extrahit insomnes bellorum fabula noctes: Quo primum steterint campo, qua lancea dextra Exierit. Dum, quae gesserunt fortia, iactant, Et dum multa negant, quod solum fata petebant, Est miseris renovata fides, atque omne futurum Crevit amore nefas. Nam postquam foedera pacis Cognita Petreio, seque et sua tradita venum Castra videt, famulas scelerata ad proelia dextras Excitat, atque hostes turba stipatus inermes Praecipitat castris, iunctosque amplexibus ense Separat, et multo disturbat sanguine pacem. Addidit ira ferox moturas proelia voces: Immemor o patriae, signorum oblite tuorum, Non potes hoc caussae, miles, praestare senatus, Adsertor victo redeas ut Caesare; certe Ut vincare, potes. Dum ferrum, incertaque fata, Quique fluat multo non deerit vulnere sanguis, Ibitis ad dominum, damnataque signa feretis? Utque habeat famulos nullo discrimine, Caesar Exorandus erit? ducibus quoque vita petenda est? Numquam nostra salus pretium mercesque nefandae Proditionis erit: non hoc civilia bella, Ut vivamus, agunt. Trahimur sub nomine pacis. Non chalybem gentes penitus fugiente metallo Eruerent, nulli vallarent oppida muri, Non sonipes in bella ferox, non iret in aequor Turrigeras classis pelago sparsura carinas, Si bene libertas umquam pro pace daretur. Hostes nempe meos sceleri iurata nefando Sacramenta tenent: at vobis vilior hoc est Vestra fides, quod pro caussa pugnantibus aequa Et veniam sperare licet. Pro dira pudoris Foedera! Nunc toto fatorum ignarus in orbe, Magne, paras acies, mundique extrema tenentes Sollicitas reges, cum forsan foedere nostro Iam tibi sit promissa salus. Sic fatur, et omnes Concussit mentes, scelerumque reduxit amorem. Sic, ubi desuetae silvis in carcere clauso Mansuevere ferae, et vultus posuere minaces, Atque hominem didicere pati: si torrida parvus Venit in ora cruor, redeunt rabiesque furorque, Admonitaeque tument gustato sanguine fauces; Fervet, et a trepido vix abstinet ira magistro. Itur in omne nefas: et quae Fortuna deorum. Invidia caeca bellorum in nocte tulisset, Fecit monstra fides: inter mensasque torosque, Quae modo complexu foverunt, pectora caedunt. Et quamvis primo ferrum strinxere gementes, Ut dextrae iusti gladius dissuasor adhaesit, Dum feriant, odere suos, animosque labantes Confirmant ictu. Fervent iam castra tumultu, Et scelerum turba: rapiuntur colla parentum. Ac velut occultum pereat scelus, omnia monstra In faciem posuere ducum: iuvat esse nocentes. Tu, Caesar, quamvis spoliatus milite multo, Agnoscis superos. Neque enim tibi maior in arvis Emathiis fortuna fuit, nec Phocidos undis Massiliae, Phario nec tantum est aequore gestum. Hoc siquidem solo civilis crimine belli Dux caussae melioris eris. Polluta nefanda Agmina caede duces iunctis committere castris Non audent, altaeque ad moenia rursus Ilerdae Intendere fugam. Campos eques obvius omnes Abstulit, et siccis inclusit collibus hostem. Tunc inopes undae praerupta cingere fossa Caesar avet, nec castra pati contingere ripas, Aut circum largos curvari brachia fontes. Ut leti videre viam, conversus in iram Praecipitem timor est. Miles, non utile clausis Auxilium, mactavit equos: tandemque coactus Spe posita damnare fugam, casurus in hostes Fertur. Ut effuso Caesar decurrere passu Vidit, et ad certam devotos tendere mortem: Tela tene iam, miles, ait, ferrumque ruenti Subtrahe: non ullo constet mihi sanguine bellum: Vincitur haud gratis, iugulo qui provocat hostem. En sibi vilis adest invisa luce iuventus, Iam damno peritura meo. Non sentiet ictus, Incumbet gladiis, gaudebit sanguine fuso. Deserat hic fervor mentes, cadat impetus amens. Perdant velle mori. Sic deflagrare minaces Incassum et vetito passus languescere bello, Substituit merso dum nox sua lumina Phoebo. Inde ubi nulla data est miscendi copia Martis, Paullatim cadit ira ferox, mentesque tepescunt; Saucia maiores animos ut pectora gestant, Dum dolor est ictusque recens, et mobile nervis Conamen calidus praebet cruor, ossaque nondum Adduxere cutem: si conscius ensis adacti Stat victor, tenuitque manus, tunc frigidus artus Adligat atque animum subducto robore torpor, Postquam sicca rigens adstrinxit vulnera sanguis. Iamque inopes undae, primum tellure refossa, Occultos latices abstrusaque flumina quaerunt: Nec solum rastris durisque ligonibus arva, Sed gladiis fodere suis: puteusque cavati Montis ad irrigui premitur fastigia campi. Non se tam penitus, tam longe luce relicta Merserit Asturii scrutator pallidus auri. Non tamen aut tectis sonuerunt cursibus amnes, Aut micuere novi, percusso pumice, fontes: Atra nec exiguo stillant sudantia rore, Aut impulsa levi turbatur glarea vena. Tunc exhausta super multo sudore iuventus Extrahitur, duris silicum lassata metallis. Quoque minus possent siccos tolerare vapores, Quaesitae fecistis aquae. Nec languida fessi Corpora sustentant epulis, mensasque perosi Auxilium fecere famem. Si mollius arvum Prodidit humorem, pingues manus utraque glebas Exprimit ora super. Nigro si turbida limo Colluvies immota iacet, cadit omnis in haustus Certatim obscoenos miles: moriensque recepit, Quas nollet victurus, aquas: rituque ferarum Distentas siccant pecudes, et lacte negato, Sordidus exhausto sorbetur ab ubere sanguis. tunc herbas frondesque terunt, et rore madentes Destringunt ramos: ac si quos palmite crudo Arboris aut tenera succos pressere medulla. O fortunati, fugiens quos barbarus hostis Fontibus immixto stravit per rura veneno. Hos licet in fluvios saniem tabemque ferarum, Pallida Dictaeis, Caesar, nascentia saxis Infundas aconita palam, Romana iuventus Non decepta bibet. Torrentur viscera flamma, Oraque sicca rigent squamosis aspera linguis. Iam marcent venae, nulloque humore rigatus Aeris alternos angustat pulmo meatus, Rescissoque nocent suspiria dura palato. Pandunt ora tamen, nocturnumque aera captant. Exspectant imbres, quorum modo cuncta natabant Impulsu, et siccis vultus in nubibus haerent. Quoque magis miseros undae ieiunia solvant, Non super arentem Meroen Cancrique sub axe, Qua nudi Garamantes arant, sedere: sed inter Stagnantem Sicorim et rapidum deprensus Iberum Spectat vicinos sitiens exercitus amnes. Iam domiti cessere duces, pacisque petendae Auctor damnatis supplex Afranius armis, Semianimes in castra trahens hostilia turmas, Victoris stetit ante pedes. Servata precanti Maiestas, non fracta malis, interque priorem Fortunam casusque novos gerit omnia victi, Sed ducis, et veniam securo pectore poscit: Si me degeneri stravissent fata sub hoste Non deerat fortis rapiendo dextera leto: At nunc sola mihi est orandae caussa salutis, Dignum donanda, Caesar, te credere vita. Non partis studiis agimur, nec sumsimus arma Consiliis inimica tuis. Nos denique bellum Invenit civile duces; caussaeque priori, Dum potuit, servata fides. Nil fata moramur: Tradimus Hesperias gentes, aperimus Eoas, Securumque orbis patimur post terga relicti. Nec cruor effusus campis tibi bella peregit, Nec ferrum lassaeque manus. Hoc hostibus unum, Quod vincas, ignosce tuis. Nec magna petuntur. Otia des fessis, vitam patiaris inermes Degere, quam tribuis: campis prostrata iacere Agmina nostra putes: neque enim felicibus armis Misceri damnata decet, partemque triumphi Captos ferre tui: turba haec sua fata peregit. Hoc petimus, victos ne tecum vincere cogas. Dixerat: at facilis Caesar vultuque serenus Flectitur, atque usum belli poenamque remittit. Ut primum iustae placuerunt foedera pacis, Incustoditos decurrit miles ad amnes; Incumbit ripis, permissaque flumina turbat. Continuus multis subitarum tractus aquarum, Aera non passus vacuis discurrere venis, Arctavit clausitque animam: nec fervida pestis Cedit adhuc: sed morbus egens iam gurgite plenis Visceribus sibi poscit aquas. Mox robora nervis Et vires rediere viris. O prodiga rerum Luxuries, numquam parvo contenta parato, Et quaesitorum terra pelagoque ciborum Ambitiosa fames, et lautae gloria mensae, Discite, quam parvo liceat producere vitam, Et quantum natura petat. Non erigit aegros Nobilis ignoto diffusus consule Bacchus: Non auro murrhaque bibunt; sed gurgite puro Vita redit. Satis est populis fluviusque Ceresque. Heu miseri, qui bella gerunt! Tunc, arma relinquens Victori, miles spoliato pectore tutus Innocuusque suas, curarum liber, in urbes Spargitur. O quantum donata pace potitos Excussis umquam ferrum librasse lacertis Poenituit, tolerasse sitim, frustraque rogasse Prospera bella deos. Nempe usis Marte secundo Tot dubiae restant acies, tot in orbe labores: Ut numquam fortuna labet successibus anceps, Vincendum toties, terras fundendus in omnes Est cruor, et Caesar per tot sua fata sequendus. Felix, qui potuit, mundi nutante ruina, Quo iaceat iam scire loco. Non proelia fessos Ulla vocant, certos non rumpunt classica somnos. Iam coniux natique rudes et sordida tecta Et non deductos recipit sua terra colonos. Hoc quoque securis oneris fortuna remisit, Sollicitus menti quod abest favor. Ille salutis Est auctor, dux ille fuit. Sic proelia soli Felices nullo spectant civilia voto. Non eadem belli totum fortuna per orbem Constitit: in partes aliquid sed Caesaris ausa eat, Qua maria Hadriaci longas ferit unda Salonas, Et tepidum in molles Zephyros excurrit Iader. Illic, bellaci confisus gente Curictum, Quos alit Hadriaco tellus circumflua ponto, Clauditur extrema residens Antonius ora, Cautus ab incursu belli, si sola recedat, Expugnat quae tuta, fames. Non pabula tellus Pascendis submittit equis, non proserit ullam Flava Ceres segetem: spoliabat gramine campum Miles, et adtonso miseris iam dentibus arvo Castrorum siccas de cespite vulserat herbas, Ut primum adversae socios in litore terrae Et Basilum videre ducem: nova furta per aequor Exquisita fugae. Neque enim de more carinas Extendunt, puppesque levant, sed firma gerendis Molibus insolito contexunt robora ductu. Namque ratem vacuae sustentant undique cuppae, Quarum porrectis series constricta catenis Ordinibus geminis obliquas excipit alnos. Nec gerit expositum telis in fronte patenti Remigium: sed, quod trabibus circumdedit aequor, Hoc ferit, et taciti praebet miracula cursus, Quod nec vela ferat, nec apertas verberet undas. Tunc freta servantur, dum se declivibus undis Aestus agat, refluoque mari nudentur arenae. Iamque relabenti crescebant litora ponto; Missa ratis prono defertur lapsa profundo, Et geminae comites. Cunctas super ardua turris Eminet, et tremulis tabulata minantia pinnis. Noluit Illyricae custos Octavius undae Confestim tentare ratem, celeresque carinas Continuit, cursu crescat dum praeda secundo: Et temere ingressos repetendum invitat ad aequor Pace maris. Sic dum pavidos formidine cervos Claudat odoratae metuentes aera pennae, Aut dum dispositis adtollat retia varis Venator, tenet ora levis clamosa Molossi, Spartanos Cretasque ligat: nec creditur ulli Silva cani, nisi qui presso vestigia rostro Colligit, et praeda nescit latrare reperta, Contentus tremulo monstrasse cubilia loro. Nec mora: complentur moles, avideque petitis Insula deseritur ratibus, quo tempore primas Impedit ad noctem iam lux extrema tenebras. At Pompeianus fraudes innectere ponto Antiqua parat arte Cilix, passusque vacare Summa freti, medio suspendit vincula ponto, Et laxas fluitare sinit religatque catenas Rupis ab Illyricae scopulis. Nec prima, nec illa, Quae sequitur, tardata ratis: sed tertia moles Haesit, et ad cautes adducto fune secuta est. Impendent cava saxa mari, ruituraque semper Stat (mirum) moles, et silvis aequor inumbrat. Huc fractas Aquilone rates submersaque pontus Corpora saepe tulit, caecisque abscondit in antris: Restituit raptus tectum mare: quumque cavernae Evomuere fretum, contorti verticis undae Tauromenitanam vincunt fervore Charybdin. Hic Opiterginis moles onerata colonis Constitit: hanc omni puppes statione solutae Circumeunt: alii rupes ac litora complent. Vulteius tacitas sensit sub gurgite fraudes; (Dux erat ille ratis,) frustra qui vincula ferro Rumpere conatus, poscit spe proelia nulla, Incertus qua terga daret, qua pectora bello. Hoc tamen in casu, quantum deprensa valebat, Effecit virtus: inter tot millia captae Circumfusa rati et plenam vix inde cohortem Pugna fuit; non longa quidem: nam condidit atra Nox lucem dubiam, pacemque habuere tenebrae. Tunc sic adtonitam venturaque fata paventem Rexit magnanima Vulteius voce cohortem: Libera non ultra, parva quam nocte, iuventus, Consulite extremis angusto tempore rebus. Vita brevis nulli super est, qui tempus in illa Quaerendae sibi mortis habet: nec gloria leti Inferior, iuvenes, admoto occurrere fato. Omnibus incerto venturae tempore vitae, Par animi laus est, et quos speraveris annos Perdere, et extremae momentum abrumpere lucis, Accersas dum fata manu. Non cogitur ullus Velle mori. Fuga nulla patet: stant undique nostris Intenti cives iugulis. Decernite letum, Et metus omnis abest: cupias quodcumque necesse est. Non tamen in caeca bellorum nube cadendum est, Aut cum permixtis acies sua tela tenebris Involvunt, conserta iacent cum corpora campo, In medium mors omnis abit, perit obruta virtus. Nos in conspicua sociis hostique carina Constituere dei. Praebebunt aequora testes, Praebebunt terrae, summis dabit insula saxis: Spectabunt geminae diverso e litore partes. Nescio quod nostris magnum et memorabile fatis Exemplum, Fortuna, paras. Quaecumque per aevum Exhibuit monumenta fides, servataque ferro Militiae pietas, transibit nostra iuventus. Namque suis pro te gladiis incumbere, Caesar, Esse parum scimus: sed non maiora supersunt Obsessis, tanti quae pignora demus amoris. Abscidit nostrae multum sors invida laudi, Quod non cum senibus capti natisque tenemur. Indomitos sciat esse viros, timeatque furentes Et morti faciles animos, et gaudeat hostis Non plures haesisse rates. Tentare parabunt Foederibus, turpique volent corrumpere vita. O utinam, quo plus habeat mors unica famae, Promittant veniam, iubeant sperare salutem: Ne nos, cum calido fodiemus viscera ferro, Desperasse putent. Magna virtute merendum est, Caesar ut, amissis inter tot millia paucis, Hoc damnum clademque vocet. Dent fata recessum Emittantque licet, vitare instantia nolim. Proieci vitam, comites, totusque futurae Mortis agor stimulis: furor est. Agnoscere solis Permissum est, quos iam tangit vicinia fati, Victurosque dei celant, ut vivere durent, Felix esse mori. Sic cunctas sustulit ardor Nobilium mentes iuvenum: cum sidera coeli Ante ducis voces oculis humentibus omnes Adspicerent, flexoque Ursae temone paverent, Iidem, cum fortes animos praecepta subissent, Optavere diem. Nec segnis mergere ponto Tunc erat astra polus: nam sol Ledaea tenebat Sidera, vicino cum lux altissima Cancro est: Nox tum Thessalicas urgebat parva sagittas. Detegit orta dies stantes in rupibus Istros, Pugnacesque mari Graia cum classe Liburnos. Tentavere prius suspenso vincere bello Foederibus, fieret captis si dulcior ipsa Mortis vita mora. Stabat devota inventus, Damnata iam luce ferox, securaque pugnae Promisso sibi fine manu: nullique tumultus Excussere viris mentes ad summa paratas: Innumerasque simul pauci terraque marique Sustinuere manus: tanta est fiducia mortis. Utque satis bello visum est fluxisse cruoris, Versus ab hoste furor. Primus dux ipse carinae Vulteius, iugulo poscens iam fata retecto, Ecquis, ait, iuvenum est, cuius sit dextra cruore Digna meo, certaque fide per vulnera nostra Testetur se velle mori? Nec plura locuto Viscera non unus iamdudum transigit ensis. Collaudat cunctos: sed eum, cui vulnera prima Debebat, grato moriens interficit ictu. Concurrent alii, totamque in partibus unis Bellorum fecere nefas. Sic semine Cadmi Emicuit Dircaea cohors, ceciditque suorum Vulneribus, dirum Thebanis fratribus omen: Phasidos et campis insomni dente creati Terrigenae, missa magicis e cantibus ira, Cognato tantos complerunt sanguine sulcos: Ipsaque, inexpertis quod primum fecerat herbis, Expavit Medea nefas. Sic mutua pacti Fata cadunt iuvenes: nimiumque in morte virorum Mors virtutis habet: pariter sternuntque caduntque Vulnere letali: nec quemquam dextra fefellit, Cum feriat moriente manu. Nec vulnus adactis Debetur gladiis: percussum est pectore ferrum, Et iugulis pressere manum. Cum sorte cruenta Fratribus incurrant fratres, natusque parenti, Haud trepidante tamen toto cum pondere dextra Exegere enses. Pietas ferientibus una, Non repetisse, fuit. Iam latis viscera lapsa Semianimes traxere foris, multumque cruoris Infudere mari. Despectam cernere lucem, Victoresque suos vultu spectare superbo, Et mortem sentire iuvat. Iam strage cruenta Conspicitur cumulata ratis: bustisque remittunt Corpora victores, ducibus mirantibus, ulli Esse ducem tanti. Nullam maiore locuta est Ore ratem totum discurrens fama per orbem. Non tamen ignavae post haec exempla virorum Percipient gentes, quam sit non ardua virtus Servitium fugisse manu. Sed regna timentur Ob ferrum, et saevis libertas uritur armis: Ignoratque datos, ne quisquam serviat, enses. Mors, utinam pavidos vitae subducere nolles, Sed virtus te sola daret! Non segnior illo Marte fuit, qui tunc Libycis exarsit in arvis. Namque rates audax Lilybaeo litore solvit Curio: nec forti velis Aquilone recepto Inter semirutas magnae Carthaginis arces Et Clupeam tenuit stationis litora notae: Primaque castra locat cano procul aequore, qua se Bagrada lentus agit, siccae sulcator arenae. Inde petit tumulos exesasque undique rupes, Antaei quae regna vocat non vana vetustas. Nominis antiqui cupientem noscere caussas Cognita per multos docuit rudis incola patres, Nondum post genitos Tellus effeta gigantes, Terribilem Libyeis partum concepit in antris. Nec tam iusta fuit terrarum gloria Typhon, Aut Tityos Briareusque ferox: coeloque pepercit, Quod non Phlegraeis Antaeum sustulit arvis. Hoc quoque tam vastas cumulavit munere vires Terra sui foetus, quod, cum tetigere parentem, Iam defecta vigent renovato robore membra. Haec illi spelunca domus: latuisse sub alta Rupe ferunt, epulas raptos habuisse leones. Ad somnos non terga ferae praebere cubile Adsuerunt, non silva torum: viresque resumit In nuda tellure iacens. Periere coloni Arvorum Libyes: pereunt, quos adpulit aequor, Auxilioque diu virtus non usa cadendi, Terrae spernit opes: invictus robore cunctis, Quamvis staret, erat. Tandem vulgata cruenti Fama mali, terras monstris aequorque levantem Magnanimum Alciden Libycas excivit in oras. Ille Cleonaei proiecit terga leonis, Antaeus Libyci. Perfudit membra liquore Hospes, Olympiacae servato more palaestrae: Ille, parum fidens pedibus contingere matrem, Auxilium membris calidas infundit arenas. Conseruere manus et multo brachia nexu. Colla diu gravibus frustra tentata lacertis: Immotumque caput fixa cum fronte tenetur: Miranturque habuisse parem. Nec viribus uti Alcides primo voluit certamine totis, Exhausitque virum: quod creber anhelitus illi Prodidit, et gelidus fesso de corpore sudor. Tunc cervix lassata quati: tunc pectore pectus Urgeri: tunc obliqua percussa labare Crura manu. Iam terga viri cedentia victor Adligat, et medium, compressis ilibus, arctat: Inguinaque insertis pedibus distendit, et omnem Explicuit per membra virum. Rapit arida tellus Sudorem: calido complentur sanguine venae. Intumuere tori, totosque induruit artus, Herculeosque novo laxavit corpore nodos. Constitit Alcides stupefactus robore tanto: Nec sic Inachiis, quamvis rudis esset, in undis Desectam timuit, reparatis anguibus, hydram. Conflixere pares, telluris viribus ille, Ille suis. Numquam saevae sperare novercae Plus licuit. Videt exhaustos sudoribus artus Cervicemque viri siccam, qua ferret Olympum. Utque iterum fessis iniecit brachia membris, Non exspectatis Antaeus viribus hostis Sponte cadit, maiorque, accepto robore, surgit. Quisquis inest terris, in fessos spiritus artus Egeritur; tellusque viro luctante laborat. Ut tandem auxilium tactae prodesse parentis Alcides sensit: standum est tibi, dixit, et ultra Non credere solo, sternique vetabere terra. Haerebis pressis intra mea pectora membris: Huc, Antaee, cades. Sic fatus, sustulit alte Nitentem in terras iuvenem. Morientis in artus Non potuit nati tellus submittere vires. Alcides medium tenuit: iam pectora pigro Stricta gelu: terrisque diu non credidit hostem. Hinc, aevi veteris custos, famosa vetustas Miratrixque sui signavit nomine terras. Sed maiora dedit cognomina collibus istis, Poenum qui Latiis revocavit ab arcibus hostem, Scipio. Iam sedes Libyca tellure potito Haec fuit. En, veteris cernis vestigia valli. Romana hos primum tenuit victoria campos. Curio laetatus, tamquam fortuna locorum Bella gerat, servetque ducum sibi fata priorum, Felici non fausta loco tentoria ponens, Indulsit castris, et collibus abstulit omen, Sollicitatque feros non aequis viribus hostes. Omnis Romanis quae cesserat Africa signis, Tunc Vari sub iure fuit: qui, robore quamquam Confisus Latio, regis tamen undique vires Excivit Libycae gentis, extremaque mundi Signa, suum comitata Iubam. Non fusior ulli Terra fuit domino: qua sunt longissima regna, Cardine ab occiduo vicinus Gadibus Atlas Terminat: a medio confinis Syrtibus Hammon: At qua lata iacet vasti plaga fervida regni, Distinet Oceanum, zonaeque exusta calentis Sufficiunt spatio. Populi tot castra sequuntur: Autololes, Numidaeque vagi, semperque paratus Inculto Gaetulus equo: tunc concolor Indo Maurus, inops Nasamon, mixti Garamante perusto Marmaridae volucres, aequaturusque sagittas Medorum, tremulum cum torsit missile, Mazax: Et gens quae nudo residens Massylia dorso Ora levi flectit frenorum nescia virga: Et solitus vacuis errare mapalibus Afer Venator, ferrique simul fiducia non est, Vestibus iratos laxis operire leones. Nec solum studiis civilibus arma parabat, Privatae sed bella dabat Iuba concitus irae. Hunc quoque, quo superos humanaque polluit anno, Lege tribunicia solio depellere avorum Curio tentarat, Libyamque auferre tyranno, Dum regnum te, Roma, facit. Memor ille doloris Hoc bellum sceptri fructum putat esse retenti. Hac igitur regis trepidat iam Curio fama, Et quod Caesareis numquam devota iuventus Illa nimis castris, nec Rheni miles in undis Exploratus erat, Corfini captus in arce, Infidusque novis ducibus, dubiusque priori, Fas utrumque putat. Sed postquam languida segni Cernit cuncta metu, nocturnaque munia valli Desolata fuga, trepida sic mente profatur: Audendo magnus tegitur timor: arma capessam Ipse prior: campum miles descendat in aequum, Dum meus est: variam semper dant otia mentem. Eripe consilium pugna. Cum dira voluntas Ense subit presso, et galeae texere pudorem, Quis conferre duces meminit? quis pendere caussas? Qua stetit, inde favet: veluti fatalis arenae Muneribus non ira vetus concurrere cogit Productos: odere pares. Sic fatus, apertis Instruxit campis acies: quem blanda futuris Deceptura malis belli fortuna recepit. Nam pepulit Varum campo, nudataque foeda Terga fuga, donec vetuerunt castra, cecidit. Tristia sed postquam superati proelia Vari Sunt audita Iubae: laetus, quod gloria belli Sit rebus servata suis, rapit agmina furtim, Obscuratque suam per iussa silentia famam, Hoc solum metuens, incautus ab hoste timeri. Mittitur, exigua qui proelia prima lacessat Eliciatque manu, Numidis a rege secundus, Ut sibi commissi simulator Sabura belli. Ipse cava regni vires in valle retentat: Aspidas ut Pharias cauda sollertior hostis Ludit, et iratas incerta provocat umbra: Obliquusque caput vanas serpentis in auras Effusae tuto comprendit guttura morsu Letiferam citra saniem: tunc irrita pestis Exprimitur, faucesque fluunt pereunte veneno. Fraudibus eventum dederat fortuna: feroxque, Non exploratis occulti viribus hostis, Curio nocturnum castris erumpere cogit Ignotisque equitem late discurrere campis. Ipse sub aurorae primos excedere motus Signa iubet castris, multum frustraque rogatus Ut Libycas metuat fraudes, infectaque semper Punica bella dolis. Leti fortuna propinqui Tradiderat fatis iuvenem: bellumque trahebat Auctorem civile suum. Super ardua ducit Saxa, super cautes, abrupto limite, signa: Cum procul e summis conspecti collibus hostes Fraude sua cessere parum, dum colle relicto Effusam patulis aciem committeret arvis. Ille, fugam credens, simulatae nescius artis, Ut victor, medios aciem proiecit in agros. tunc primum patuere doli, Numidaeque fugaces Undique completis clauserunt montibus agmen. Obstupuit dux ipse simul, perituraque turba. Non timidi petiere fugam, non proelia fortes: Quippe ubi non sonipes motus clangore tubarum Saxa quatit pulsu, rigidos vexantia frenos Ora terens, spargitque iubas, et subrigit aures, Incertoque pedum pugnat non stare tumultu. Fessa iacet cervix. Fumant sudoribus artus, Oraque proiecta squalent arentia lingua: Pectora rauca gemunt, quae creber anhelitus urguet: Et defecta gravis longe trahit ilia pulsus: Siccaque sanguineis durescit spuma lupatis. Iamque gradum neque verberibus stimulisque coacti, Nec quamvis crebris iussi calcaribus addunt. Vulneribus coguntur equi. Nec profuit ulli Cornipedis rupisse moras: neque enim impetus illis Incursusque fuit: tantum profertur ad hostes, Et spatium iaculis oblato vulnere donat. At vagus Afer equos ut primum emisit in agmen, Tunc campi tremuere sono: terraque soluta, Quantus Bistonio torquetur turbine, pulvis Aera nube sua texit, traxitque tenebras. Ut vero in pedites fatum miserabile belli Incubuit, nullo dubii discrimine Martis Ancipites steterunt casus, sed tempora pugnae Mors tenuit. Neque enim licuit procurrere contra, Et miscere manus. Sic undique septa iuventus Cominus obliquis et rectis eminus hastis Obruitur: non vulneribus nec sanguine, solum Telorum nimbo peritura, ac pondere ferri. Ergo acies tantae parum spissantur in orbem: Ac, si quis metuens medium correpsit in agmen, Vix impune suos inter convertitur enses: Densaturque globus, quantum pede prima relato Constrinxit gyros acies. Non arma movendi Iam locus est pressis: stipataque membra teruntur: Frangitur armatum colliso pectore pectus. Non tam laeta tulit victor spectacula Maurus, Quam fortuna dabat: fluvios non ille cruoris, Membrorumque videt lapsum, et ferientia terram Corpora: compressum turba stetit omne cadaver. Excitet invisas dirae Carthaginis umbras Inferiis fortuna novis: ferat ista cruentus Hannibal et Poeni tam dira piacula manes. Romanam, superi, Libyca tellure ruinam Pompeio prodesse nefas, votisque senatus. Africa nos potius vincat sibi. Curio fusas Ut vidit campis acies, et cernere tantas Permisit clades compressus sanguine pulvis, Non tulit adflictis animam producere rebus, Aut sperare fugam: ceciditque in strage suorum, Impiger ad letum, et fortis virtute coacta. Quid nunc rostra tibi prosunt turbata, forumque, Unde tribunicia plebeius signifer arte Arma dabas populis? quid prodita iura senatus. Et gener atque socer bello concurrere iussi? Ante iaces, quam dira duces Pharsalia confert, Spectandumque tibi bellum civile negatum est. Has urbi miserae vestro de sanguine poenas Nempe datis? luitis iugulo sic arma, potentes? Felix Roma quidem, civesque habitura beatos, Si libertatis superis tam cura placeret, Quam vindicta placet. Libycas, en, nobile corpus, Pascit aves nullo contectus Curio busto. At tibi nos (quando non proderit ista silere, A quibus omne aevi senium sua fama repellit,) Digna damus, iuvenis, meritae praeconia vitae. Haud alium tanta civem tulit indole Roma, Aut cui plus leges deberent recta sequenti. Perdita tunc urbi nocuerunt saecula, postquam Ambitus, et luxus, et opum metuenda facultas Transverso mentem dubiam torrente tulerunt: Momentumque fuit mutatus Curio rerum, Gallorum captus spoliis, et Caesaris auro. Ius licet in iugulos nostros sibi fecerit ense Sulla potens, Mariusque ferox, et Cinna cruentus, Caesareaeque domus series: cui tanta potestas Concessa est? Emere omnes, hic vendidit urbem.