Beate martyr, prospera diem triumphalem tuum, quo sanguinis merces tibi corona, Vincenti, datur. hic te ex tenebris saeculi tortore victo et iudice evexit ad caelum dies Christoque ovantem reddidit. nunc angelorum particeps conlucis insigni stola, quam testis indomabilis rivis cruoris laveras, cum te satelles idoli praecinctus atris legibus litare divis gentium ferro et catenis cogeret. ac verba primum mollia suadendo blande effuderat, captator ut vitulum lupus rapturus adludit prius. rex, inquit, ‘orbis maximus, qui sceptra gestat Romula,1 servire sanxit omnia priscis deorum cultibus. vos, Nazareni, adsistite, rudemque ritum spernite. haec saxa, quae princeps colit, placate fumo et victima.’ exclamat hic Vincentius, Levita de tribu sacra, minister altaris Dei, septem ex columnis lacteis; ‘tibi ista praesint numina, tu saxa, tu lignum colas, tu mortuorum mortuus fias deorum pontifex. nos lucis auctorem Patrem eiusque Christum Filium, qui solus ac verus Deus, Datiane, confitebimur.’ hic ille iam commotior, audesne, non felix, ait, ‘ius hoc deorum et principum violare verbis asperis, ius et sacratum et publicum, cui cedit humanum genus, nec te iuventae fervidae instans periclum permovet? hoc namque decretum cape: aut ara ture et caespite precanda iam nunc est tibi, aut mors luenda est sanguine.’ respondit ille altrinsecus: ‘age ergo, quidquid virium, quidquid potestatis tibi est, palam reluctor, exere! vox nostra quae sit, accipe: est Christus et Pater Deus: servi huius et testes sumus; extorque, si potes, fidem! tormenta, carcer, ungulae stridensque flammis lammina, atque ipsa poenarum ultima mors Christianis ludus est. o vestra inanis vanitas scitumque brutum Caesaris! condigna vestris sensibus coli iubetis numina excisa fabrili manu, cavis recocta et follibus, quae voce, quae gressu carent inmota, caeca, elinguia. his sumptuosa splendido delubra crescunt marmore, his colla mugientium percussa taurorum cadunt. at sunt 1 et illic spiritus, sunt, sed magistri criminum vestrae et salutis aucupes, vagi, inpotentes, sordidi, qui vos latenter incitos in omne conpellunt nefas, vastare iustos caedibus, plebem piorum carpere. norunt et ipsi ac sentiunt pollere Christum et vivere, eiusque iam iamque adfore regnum tremendum perfidis. clamant fatentes denique pulsi ex latebris viscerum 2 virtute Christi et nomine, divique et idem daemones.’ his intonantem martyrem iudex profanus non tulit. conclamat: ‘os obtrudite, ne plura iactet inprobus. vocem loquentis claudite raptimque lictores date, illos reorum Plutones pastos resectis carnibus.3 iam faxo ius praetorium conviciator sentiat, inpune ne nostris sibi dis destruendis luserit. tibi ergo soli, contumax, Tarpeia calcentur sacra? tu porro solus obteras Romam, senatum, Caesarem? vinctum retortis bracchiis sursum ac deorsum cxtendite, conpago donec ossuum divulsa membratim crepet. posthinc hiulcis ictibus nudate costarum abdita, ut per latebras 1 vulnerum iecur retectum palpitet.’ ridebat haec miles Dei manus cruentas increpans quod fixa non profundius intraret artus ungula. ac iam omne robur fortium eviscerando cesserat, nisusque anhelus solverat fessos lacertorum toros. ast ille tanto laetior omni vacantem nubilo frontem serenam luminat te, Christe, praesentem videns. quis vultus iste, pro pudor! Datianus aiebat furens, ‘gaudet, renidet, provocat tortore tortus acrior! nil illa vis exercita tot noxiorum mortibus agone in isto proficit, ars et dolorum vincitur. sed vos, alumni carceris, par semper invictum mihi, cohibete paulum dexteras, respiret ut lassus vigor. praesicca rursus ulcera, dum se cicatrix colligit refrigerati sanguinis, manus resulcans diruet.’ his contra Levites refert: ‘si iam tuorum perspicis languere virtutem canum, age ipse, maior carnifex, ostende quo pacto queant imos recessus scindere, manus et ipse intersere rivosque ferventes bibe. erras, cruente, si meam te rere poenam sumere cum membra morti obnoxia dilancinata interficis. est alter, est intrinsecus, violare quem nullus potest, liber, quietus, integer, exsors dolorum tristium. hoc, quod laboras perdere tantis furoris viribus, vas est solutum ac fictile, quocumque frangendum modo. quin immo nunc enitere illum secare ac plectere qui perstat intus, qui tuam calcat, tyranne, insaniam. hunc, hunc lacesse, hunc discute, invictum, inexsuperabilem, nullis procellis subditum, solique subiectum Deo.’ haec fatur et stridentibus laniatur uncis denuo, cui praetor ore subdolo anguina verba exsibilat: ‘si tanta callum pectoris praedurat obstinatio pulvinar ut nostrum manu abomineris tangere, saltem latentes paginas librosque opertos detege, quo secta pravum seminans iustis cremetur ignibus.’ his martyr auditis ait: ‘quem tu, maligne, mysticis minitans ignem litteris, flagrabis ipse hoc iustius. romphaea nam caelestium vindex erit voluminum tanti veneni interpretem linguam perurens fulmine. vides favillas indices Gomorreorum criminum, Sodomita nec latet cinis, testis perennis funeris. exemplar hoc, serpens, tuum est, fuligo quem mox sulphuris bitumen et mixtum pice imo inplicabunt Tartaro.’ his persecutor saucius pallet, rubescit, aestuat insana torquens lumina, spumasque frendens egerit. tum deinde cunctatus diu decernit: ‘extrema omnium igni, grabato et lamminis exerceatur quaestio.’ haec ille sese ad munera gradu citato proripit ipsosque pernix gaudio poenae ministros praevenit. ventum ad palaestram gloriae spes certat et crudelitas, luctamen anceps conserunt hinc martyr, illinc carnifex. serrata lectum regula dente infrequenti exasperat, cui multa carbonum strues vivum vaporat halitum. hunc sponte conscendit rogum vir sanctus ore interrito, ceu iam coronae conscius celsum tribunal scanderet. subter crepante aspergine scintillat excussus salis punctisque fervens stridulis sparsim per artus Agitur. arvina posthinc igneum inpressa cauterem lavit, vis unde roris fumidi in membra sensim liquitur. haec inter inmotus manet tamquam dolorum nescius, tenditque in altum lumina, nam vincla palmas presserant. sublatus inde fortior lugubre in antrum truditur, ne liber usus luminis animaret altum spiritum. est intus imo ergastulo locus tenebris nigrior, quem saxa mersi fornicis angusta clausum strangulant. aeterna nox illic latet expers diurni sideris; hic carcer horrendus suos habere fertur inferos. in hoc barathrum conicit truculentus hostis martyrem, lignoque plantas inserit divaricatis cruribus. quin addit et poenam novam crucis peritus artifex, nulli tyranno cognitam nec fando conpertam retro. fragmenta testarum iubet hirta, inpolitis angulis, acuminata, informia, tergo iacentis sternerent. totum cubile spiculis armant dolores anxii, insomne qui subter latus mucrone pulsent obvio. haec ille versutus vafra meditatus arte struxerat, sed Belzebulis callida commenta Christus destruit. nam carceralis caecitas splendore lucis fulgurat, duplexque morsus stipitis ruptis cavernis dissilit. agnoscit hic Vincentius adesse, quod speraverat, tanti laboris praemium, Christum datorem luminis. cernit deinde fragmina iam testularum mollibus vestire semet floribus, redolente nectar carcere. quin et frequentes angeli stant ac loquuntur comminus, quorum unus ore augustior conpellat his dictis virum: ‘exsurge, martyr inclyte, exsurge securus tui, exsurge et almis coetibus noster sodalis addere. decursa iam satis tibi poenae minacis munia, pulchroque mortis exitu omnis peracta est passio. o miles invictissime, fortissimorum fortior, iam te ipsa saeva et aspera tormenta victorem tremunt. spectator haec Christus Deus conpensat aevo intermino, propriaeque collegam crucis larga coronat dextera. pone hoc caducum vasculum conpage textum ferrea, quod dissipatum solvitur, et liber in caelum veni.’ haec ille; sed clausas fores interna rumpunt lumina tenuisque per rimas nitor lucis latentis proditur. hoc cum stuperet territus obsessor atri liminis, quem cura pernox manserat servare feralem domum, psallentis audit insuper praedulce carmen martyris, cui vocis instar aemulae conclave reddit concavum. pavens deinde introspicit, admota quantum postibus acies per artas cardinum intrare iuncturas potest. vernare multis floribus stramenta testarum videt ipsumque vulsis nexibus obambulantem pangere. inplentur aures turbidi praetoris hoc miraculo; flet victus et volvit gemens iram, dolorem, dedecus. exemptus, inquit, ‘carceri paulum benignis fotibus recreetur, ut pastum novum poenis refectus praebeat.’ coire toto ex oppido turbam fidelem cerneres, mollire praefultum torum, siccare cruda vulnera. ille ungularum duplices sulcos pererrat osculis, hic purpurantem corporis gaudet cruorem lambere. plerique vestem linteam stillante fingunt sanguine, tutamen ut sacrum suis domi reservent posteris. tunc ipse manceps carceris et vinculorum ianitor, ut fert vetustas conscia, repente Christum credidit. hic obseratis vectibus densae specum caliginis splendore lucis advenae micuisse clausum viderat. at vero postquam lectuli martyr quietem contigit, aeger morarum taedio et mortis incensus siti— si mors habenda eiusmodi est. quae corporali ergastulo mentem resolvit liberam et reddit auctori Deo, mentem piatam sanguine, mortis lavacris elutam, quae semet ac vitam suam Christo inmolandam praebuit— ergo ut recline mollibus reiecit aulaeis caput, victor relictis artubus caelum capessit spiritus. cui recta celso tramite reseratur ad Patrem via, quam fratre caesus inpio Abel beatus scanderat. stipant euntem candidi hinc inde sanctorum chori parique missum carcere baptista Iohannes vocat. at Christiani nominis hostem coquebant inrita fellis venena et lividum cor efferata exusserant. saevire inermem crederes fractis draconem dentibus. evasit exultans, ait, ‘rebellis et palmam tulit. sed restat illud ultimum, inferre poenam mortuo, feris cadaver tradere canibusve carpendum dare. iam nunc et ossa extinxero, ne sit sepulcrum funeris, quod plebs gregalis excolat titulum que Agat martyris.’ sic frendit, et corpus sacrum profanus (a dirum nefas!) nudum negato tegmine exponit inter carices. sed nulla dirarum famis aut bestiarum aut alitum audet tropaeum gloriae foedare tactu squalido. quin si qua clangens inprobe circumvolarat eminus, trucis volucris inpetu depulsa vertebat fugam. nam corvus, Heliae datus olim ciborum portitor, hoc munus inplet sedule et inremotus excubat. hic ex frutectis proximis infestus alarum sono oculosque pinnis verberans exegit inmanem lupum. quis perfidorum credere ausit rapacem beluam, tauris paratam congredi, cessisse plumis mollibus? ibat malignum murmurans levi volatu exterritus praedamque visam fugerat custodis inbellis minis. quis audienti talia, Datiane, tunc sensus tibi? quantis gementem spiculis figebat occultus dolor, cum te perempti corporis virtute victum cerneres, ipsis et inpar ossibus vacuisque iam membris minor? sed quis, tyranne pertinax, hunc inpotentem spiritum determinabit exitus? nullusne te franget modus? ‘nullus, nec umquam desinam, nam si ferina inmanitas mansuescit et clementia corvos voraces mitigat, mergam cadaver fluctibus: insana numquam naufragis ignoscit unda, et spumeum nescit profundum parcere. aut semper illic mobilis incerta per ludibria vagis feretur flatibus squamosa pascens agmina, aut sub fragosis rupibus scabri petrarum murices inter recessus scrupeos discissa rumpent viscera. ecquis virorum strenue cumbam peritus pellere remo, rudente et carbaso, secare qui pontum queas, rapias palustri e caespite corpus, quod intactum iacet, levique vectum lembulo amplum per aequor auferas? sed conplicatum sparteus claudat cadaver culleus, quem fune conexus lapis praeceps in altum deprimat. at tu per undas emices rorante praepes palmula, donec relictum longior abscondat aspectus solum.’ haec iussa quidam militum, (Eumorphio nomen fuit) violentus, audax, barbarus, furore fervens adripit. funale textum conserit, suto quod inplet corpore, emensus et multum freti inter procellas excutit. o praepotens virtus Dei, virtus creatrix omnium, quae turgidum quondam mare gradiente Christo straverat, ut terga calcans aequoris siccis mearet passibus, plantas nec undis tingueret vasti viator gurgitis! haec ipsa virtus iusserat rubrum salum dehiscere, patente dum fundo aridum secura plebs iter terit. nec non et ipsa nunc iubet servire sancto corpori pontum quietis lapsibus ad curva pronum litora. saxum molaris ponderis ut spuma candens innatat, tantique custos pigneris fiscella fertur fluctibus. cernunt stupentes navitae vectam remenso marmore labi retrorsum leniter aestu secundo et flamine. certant et ipsi concito pontum phaselo scindere, longe sed artus praevolant telluris ad mollem sinum; prius relatos denique humus quieta suscipit, quam pulsa summis nisibus carina portum tangeret. felix amoeni litoris secessus ille, qui sacra fovens harenis viscera vicem sepulcri praebuit, dum cura sanctorum pia deflens adornat aggerem tumuloque corpus creditum vitae reservat posterae! sed mox subactis hostibus iam pace iustis reddita altar quietem debitam praestat beatis ossibus; subiecta nam sacrario imamque ad aram condita caelestis auram muneris perfusa subter hauriunt. sic corpus, ast ipsum Dei sedes receptum continet cum Maccabeis fratribus sectoque Esaiae proximum, simplex sed illis contigit corona poenarum, quibus finem malorum praestitit mortis supremus exitus. quid tale sector ausus est? truncata numquid corporis segmenta post serram feris obiecit aut undis dedit? num Maccabei martyris linguam tyrannus erutam raptamve pellem verticis avibus cruentis obtulit? tu solus, o bis inclyte, solus bravii duplicis palmam tulisti, tu duas simul parasti laureas. in morte victor aspera, tum deinde post mortem pari victor triumpho proteris solo latronem corpore. adesto nunc et percipe voces prccantum supplices, nostri reatus efficax orator ad thronum Patris. per te, per illum carcerem, honoris augmentum tui, per vincla, flammas, ungulas, per carceralem stipitem, per fragmen illud testeum, quo parta crevit gloria, et quem trementes posteri exosculamur lectulum, miserere nostrarum precum, placatus ut Christus suis inclinet aurem prosperam noxas nec omnes inputet. si rite sollemnem diem veneramur ore et pectore, si sub tuorum gaudio vestigiorum sternimur, paulisper huc inlabere, Christi favorem deferens, sensus gravati ut sentiant levamen indulgentiae. sic nulla iam restet mora, quin excitatam nobilis carnem resumat spiritus virtute perfunctam pari, ut, quae laborum particeps commune discrimen tulit, sit et coheres gloriae cunctis in aevum saeculis.