Summa deum, Pietas, cuius gratissima caelo rara profanatas inspectant numina terras, huc vittata comam niveoque insignis amictu, qualis adhuc praesens nullaque expulsa nocentum fraude rudes populos atque aurea regna colebas, mitibus exsequiis ades et lugentis Etrusci cerne pios fletus laudataque lumina terge. nam quis inexpleto rumpentem pectora questu complexumque rogos incumbentemque favillis aspiciens non aut primaevae funera plangi coniugis aut nati modo pubescentia credat ora rapi flammis? pater est, qui fletur. adeste dique hominesque sacris, procul hinc, procul ite nocentes, si cui corde nefas tacitum fessique senectus longa patris, si quis pulsatae conscius umquam matris et inferna rigidum timet Aeacon urna: insontes castosque voco. tenet ecce seniles leniter implicitos vultus sanctamque parentis canitiem spargit lacrimis animaeque supremum frigus amat; celeres genitoris filius annos —mira fides!—nigrasque putat properasse sorores, exsultent placidi Lethaea ad flumina manes, Elysiae gaudete domus; date serta per aras festaque pallentes hilarent altaria lucos, felix, haec, umbra venit, longe Furiarum sibila, longe tergeminus custos, penitus via longa patescat manibus egregiis, eat horrendumque silentis accedat domini solium gratesque supremas perferat et totidem iuveni roget anxius annos. Macte pio gemitu! dabimus solacia dignis luctibus Aoniasque tuo sacrabimus ultro inferias, Etrusce, seni! tu largus Eoa germina, tu messes Cilicumque Arabumque superbas merge rogis; ferat ignis opes heredis et alto aggere missuri nitido pia nubila caelo stipentur cineres: nos non arsura feremus munera, venturosque tuus durabit in annos me monstrante dolor, neque enim mihi flere parentem ignotum, similis gemui proiectus ad ignem. ille mihi tua damna dies compescere cantu suadet: et ipse tuli quos nunc tibi confero questus. Non tibi clara quidem, senior placidissime, gentis linea nec proavis demissum stemma, sed ingens supplevit fortuna genus culpamque parentum occuluit. nec enim dominos de plebe tulisti, sed quibus occasus pariter famulantur et ortus, nec pudor iste tibi: quid enim terrisque poloque parendi sine lege manet? vice cuncta reguntur alternisque premunt, propriis sub regibus omnis terra; premit felix regum diademata Roma; hanc ducibus frenare datum; mox crescit in illos imperium superis, sed habent et numina legem: servit et astrorum velox chorus et vaga servit luna nec iniussae totiens redit orbita lueis, et—modo si fas est aequare iacentia summis— pertulit et saevi Tirynthius horrida regis pacta, nec erubuit famulantis fistula Phoebi. Sed neque barbaricis Latio transmissus ab oris: Smyrna tibi gentile solum portusque verendo fonte Meles Hermique vadum, quo Lydius intrat Bacchus et aurato reficit sua cornua limo. laeta dehinc series variisque ex ordine curis auctus honos; semperque gradi prope numina, semper Caesareum coluisse latus sacrisque deorum arcanis haerere datum. Tibereia primum aula tibi vixdum ora nova imitante iuventa panditur—hic annis multa super indole victis libertas oblata venit—nec proximus heres, immitis quamquam et Furiis agitatus, abegit. huic terribilem adfatu passus visuque tyrannum immanemque suis, ut qui metuenda ferarum corda domant mersasque iubent iam sanguine tacto reddere ab ore manus et nulla vivere praeda. praecipuos sed enim merito surrexit nondum stelligerum senior dimissus in axem Claudius et longo quis superos metuens pariter tot templa, tot aras promeruisse datur? summi Iovis aliger Areas nuntius; imbrifera potitur Thaumantide Iuno; stat celer obsequio iussa ad Neptunia Triton: tu totiens mutata ducum iuga rite tulisti integer, inque omni felix tua cumba profundo. Iamque piam lux alta domum praecelsaque toto intravit Fortuna gradu; iam creditur uni sanctarum digestus opum partaeque per omnis divitiae populos magnique impendia mundi, quicquid ab auriferis eiectat Hiberia fossis, Dalmatico quod monte nitet, quod messibus Afris verritur, aestiferi quicquid terit area Nili, quodque legit mersus pelagi scrutator Eoi, et Lacedaemonii pecuaria culta Galaesi perspicuaeque nives Massylaque robora et Indi dentis honos: uni parent commissa ministro, quae Boreas quaeque Eurus atrox, quae nubilus Auster invehit: hibernos citius numeraveris imbres silvarumque comas, vigil idem animique sagacis et citus pila die quantumque tribus, quid templa, quid alti undarum cursus, quid propugnacula poseant aequoris aut longe series porrecta viarum; quod domini celsis niteat laquearibus aurum, quae divum in vultus igni formanda liquescat massa, quid Ausoniae scriptum crepet igne Monetae, hinc tibi rara quies animoque exclusa voluptas, exiguaeque dapes et numquam laesa profundo cura mero; sed iura tamen genialia cordi et mentem vincire toris ac iungere festa conubia et fidos domino genuisse clientes. Quis sublime genus formamque insignis Etruscae nesciat? haud quamquam proprio mihi cognita visu, sed decus eximium famae par reddit imago, vultibus et similis nec vulgare genus; fasces summamque curulem frater et Ausonios enses mandataque fidus signa tulit, cum prima truces amentia Dacos impulit et magno gens est damnata triumpho, sic quicquid patrio cessatum a sanguine, mater reddidit, obscurumque latus clarescere vidit conubio gavisa domus, nec pignora longe; quippe bis ad partus venit Lucina manuque ipsa levi gravidos tetigit fecunda labores, felix a! si longa dies, si cernere vultus natorum viridesque genas tibi iusta dedissent stamina! sed media cecidere abrupta iuventa gaudia, florentesque manu scidit Atropos annos; qualia pallentes declinant lilia culmos pubentesque rosae primos moriuntur ad austros, aut ubi venia novis exspirat purpura pratis. illa sagittiferi circum volitastis, Amores, funera maternoque rogos unxistis amomo; nec modus aut pennis laceris aut crinibus ignem spargere, collectaeque pyram struxere pharetrae. quas tunc inferias aut quae lamenta dedisses maternis, Etrusce, rogis, qui funera patris haud matura putas atque hos pius ingeniis annos! Illum et qui nutu superas nunc temperat arces, progeniem claram terris partitus et astris, laetus Idumaei donavit honore triumphi dignatusque loco victricis et ordine pompae non vetuit, tenuesque nihil minuere parentes, atque idem in cuneos populo deduxit equestres mutavitque genus laevaeque ignobile ferrum exuit et celso natorum aequavit honorem. dextra bis octonis fluxerunt saecula lustris, atque aevi sine nube tenor, quam dives in usus natorum totoque volens excedere censu, testis adhuc largi nitor inde adsuetus Etrusci, cui tua non humilis dedit indulgentia mores. hunc siquidem amplexu semper revocante tenebas blandus et imperio numquam pater; huius honori pronior ipse etiam gaudebat cedere frater. Quas tibi devoti iuvenes pro patre renato, summe ducum, grates, aut quae pia vota rependunt! tu—seu tarda situ rebusque exhausta senectus erravit seu blanda diu Fortuna regressum maluit—attonitum et venturi fulminis ictus horrentem tonitru tantum lenique procella contentus monuisse senem; cumque horrida supra aequora curarum socius procul Itala rura linqueret, hic molles Campani litoris oras et Diomedeas concedere iussus in arces atque hospes, non exsul, erat. nec longa moratus Romuleum reseras iterum, Germanice, limen maerentemque foves inclinatosque penates erigis. haud mirum, ductor placidissime, quando haec est quae victis parcentia foedera Cattis quaeque suum Dacis donat clementia montem, quae modo Marcomanos post horrida bella vagosque Sauromatas Latio non est dignata triumpho. Iamque in fine dies et inexorabile pensum deficit, hic maesti pietas me poscit Etrusci, qualia nec Siculae moderantur carmina rupes nec fati iam certus olor saevique marita Tereos. heu quantis lassantem brachia vidi planctibus et prono fusum super oscula vultu! vix famuli comitesque tenent, vix arduus ignis summovet. haud aliter gemuit per Sunia litora, tunc immane gemens foedatusque ora tepentes adfatur cineres: ‘cur nos, fidissime, linquis Fortuna redeunte, pater? modo numina magni praesidis atque breves superum placavimus iras, nec frueris tantique orbatus muneris usu ad manes, ingrate, fugis, nec flectere Parcas ut placare malae datur aspera numina Lethes? felix, cui magna patrem cervice vehenti sacra Mycenaeae patuit reverentia flammae! quique tener saevis genitorem Scipio Poenis abstulit et Lydi pietas temeraria Lausi. ergo et Thessalici coniunx pensare mariti funus et immitem potuit Styga vincere supplex Thracius? hoc quanto melius pro patre liceret! non totus rapiere tamen, nec funera mittam longius; hic manes, hic intra tecta tenebo: tu custos dominusque laris, tibi cuncta tuorum parebunt; ego rite minor semperque secundus assiduas libabo dapes et pocula sacris manibus effigiesque colam; te lucida saxa, te similem doctae referet mihi linea cerae, nunc ebur et fulvum vultus mutabitur aurum, inde viam morum longaeque examina vitae adfatusque pios monituraque somnia poscam.’ Talia dicentem genitor dulcedine laeta audit et immites lente descendit ad umbras verbaque dilectae fert narraturus Etruscae. Salve supremum, senior mitissime patrum, supremumque vale, qui numquam sospite nato triste chaos maestique situs patiere sepulcri. semper odoratis spirabunt floribus arae, semper et Assyrios felix bibet urna liquores et lacrimas, qui maior honos, hic sacra litabit manibus eque tua tumulum tellure levabit, nostra quoque exemplo meritus tibi carmina sancit hoc etiam gaudens cinerem donasse sepulcro.